Verandering is fantasties!

Meeste mense verstaan nie die konsep verandering nie, hulle kan net vergelyk met dit wat hulle reeds ken.

Waarom skop mense so teen verandering? In my bietjie meer as ses dekades het Afrikaans as taal baie verander. Lees maar net die boeke wat geskryf is in die tyd toe jy ‘n kind was. Lees die klassieke werk van Hettie Smit, Sy kom met die sekelmaan (1937). Voordat jy dit as oud en argaïs afskiet, lees dit vir van die mooiste stukkies prosa in Afrikaans uit vorige eras. Taal verander. Omdat dit so geleidelik gebeur, besef ons dit nie. Ek kom gedurig in die versoeking om vir mense te vra wat so verwoed veg om behoud van die taal, tot op watter stadium wil hulle die taal behou soos dit is, want hulle besef nie hoe dit onder ons neuse verander nie. Onthou die dae toe kondensmelk swak taal was? Mens moes praat van versoete gekondenseerde melk.

Neem nou maar die weerstand teen e-lesers. Soveel mense soos daar is wat Kindles en ander e-lesers besit, soveel mense is daar wat daarteen weerstand bied. Hulle praat graag van die reuk en gevoel van ʼn régte boek, maar lief soos wat ek vir boeke is, so min hou ek van die hooikoors wat ek kry van stowwerige boeke (al is dit ook nou my 1944 weergawe van Sy kom met die sekelmaan), en die chemikalië wat ek ruik by ʼn splinternuwe boek. Ek is passievol oor nuwe tegnologie sowel as boeke; daarom was dit maklik om in hierdie bedryf te begin leer van die verwerking van e-boeke. Eens op ‘n tyd is boeke op kleitablette geskryf en die tegnologie het sodanig ontwikkel dat die ou Egiptenare papirusvelle kon maak om op te skryf en te skilder. Ons Afrikaanse taal het ontwikkel uit Hoog-Hollands, met insette van ander tale. Die manier waarop ons lees, hou tred met die lewe – dit is dinamies, dit groei en verander. Daar was ‘n tyd toe mense ook gekant was teen televisie, rekenaars en selfone en tot vandag is sommige skrywers steeds nostalgies oor die gesellige gekletter van ‘n tikmasjien.

Kom ons verander saam met die taal, ons skep ons eietydse liefdesverhale, ons verewig dit op die platforms van ons tyd, as ons kom met die sekelmaan.

Net so verander dinge in ons land. And shit happens. Oral, nie net by ons nie. Daar is die klomp wat skree: eindtye, dis die laaste van dae. Dan dink ek weer, ons leef eintlik in wonderlike, gesofistikeerde tye. My ouma was in ‘n konsentrasiekamp in die ABO. My ma was ‘n kind tydens WWII en het grootgeword met die kosskaarstes van die nagevolge daarvan. Wat maak ons geslag so spesiaal dat ons nie kan of wil glo dat shit inderdaad happens nie? As dit nou gehelp het om te kerm daaroor, het ek op my balkon gaan staan en my frustrasies onder die maan uitgeskreeu. Maar nou hoor net my maters dit as ek kla, en nie een van hulle is by magte om hulleself te help teen die frustrasie van alles nie, en allermins kan hulle my help.

Romantiek en nostalgie oor kinder- en studentejare verkoop produkte, maar as jy dit in perspektief sien, is dit illusies. Geldeenhede en betaalmiddels verander. Die aarde se struktuur verander. Weerpatrone, geografiese veranderinge, natuurrampe, ystydperke, kuslyne, pole en meer. Daar is soveel ingrypende veranderinge waarvan ons weet. As mens kyk na die geskiedenis en lae waarop gebou is in stede soos Londen en die hawestad Jaffa in Israel, sien jy hoeveel beskawings het al gekom en gegaan. Londen se Groot Vuur van 1666 was maar net een van ‘n paar. Pompeii, die legende van Atlantis en ‘n stad onder die see in Alexandria, is maar net ‘n paar bekende voorbeelde  van vorige beskawings wat deur rampe verwoes is. Daar is ‘n onderwatergrot in Meksiko ontdek, met artifakte en menslike oorblyfsels van die Mayas. In Seattle is daar Pioneer Square, met ondergrondse strate, van ‘n stad onder die stad. Ons kan eenvoudig nie dorpe en stede verhoed om te verander nie.

Eetgewoontes, modes, haarstyle, selfs die manier hoe mense troeteldiere hanteer, verander. Ons self verander. Geloof en religieuse gebruike verander. Alles kom en gaan. Liefde ook. Mense sweer ewige trou en skei terwyl hulle mog aan die troue afbetaal. ‘n Mens kan sulke veranderings letterlik na enige iets terugtrek. Meeste verandering gebeur geleidelik, dikwels sonder dat ons dit agterkom. Tog wil mense dit behou wat hulle ken en dit meet aan dit wat hulle reeds beleef het, sonder om te dink iemand wat net 5 of 10 jaar ouer is, het meer beleef en wil vashou aan nog ‘n entjie die verlede in.

Do what has to be done. Ontwikkel jou ruimtelike intelligensie en sien jouself in perspektief ten opsigte van die nuwe, veranderde lewe.

“Christianity, like genius, is one of the hardest concepts to forgive. We hear what we want to hear and accept what we want to accept, for the most part, simply because there is nothing more offensive than feeling like you have to re-evaluate your own train of thought and purpose in life. You have to die to an extent in your hunger for faith, for wisdom, and quite frankly, most people aren’t ready to die.”
― Criss Jami, Killosophy

Advertisements

Grense is vir mense

Een van ons gerespekteerde skrywers se boek wat vertaal is vir die oorsese mark, is redelik sterk gesanitiseer. Dit het onlangs met navorsing gebeur, dat iets aanstoot gegee het en dat daar aanbeveel is dat navorsing voortaan strenger bekyk moet word om seker te maak dat dit niemand kan aanstoot gee nie. Grense is nodig, maar in fiksie? Het die Salman Rushdie’s en Breytenbachs verniet opgeoffer?

This image has an empty alt attribute; its file name is OzH48jU.pngOm aanstoot te neem het deesdae ‘n lewe van sy eie gekry. Mense vlieg mekaar in oor die geringste, net ingeval daar iemand is wie se gevoelens dalk geknou sal word, en so knou hulle weer af. Meer as ditwels het dit niks te doen met die persoon self nie, maar dit neem sommer aanstoot namens ander.

Ons almal streef tog dieselfde basiese waardes na, waar ons optree in ‘n gees van liefde, respek, kundigheid, eerlikheid, samewerking, toegewydheid en inisiatief. Vir my voel dit ons kan dit sonder die vaandel van Godsdiens doen. Ons moet dit dalk júís sonder die vaandel van Godsdiens doen, sodat ons verantwoordelikheid aanvaar vir ons eie denke en dade.

Alles het opsioneel geword. Hier het ‘n mentaliteit ontstaan van as jy kan wegkom daarmee, doen jy dit. En dit vryf af op die kinders. Ons hoor en sien almal hoe dinge handuitruk in skole, maar waar kry daardie kinders hulle voorbeeld? Tuis. Mense het met sosiale media ‘n stem gekry en baie gebruik die geleentheid om ongebreideld tekere te gaan. 

Het ons té vry van spraak geword, en word daar dalk nou deur meer vryheid wat toenemend op subtiele maniere ingeperk word noodwendige grense gestel wat in sekere opsigte eintlik nodig is? 

Die reeks The Handmaid’s Tale gee vir ons ‘n kykie van wat sou kon gebeur in ‘n wêreld waar vryheid absoluut ingeperk word en waar vroue gebruiksartikels word. Kan ons ‘n lewe in Gilead verhoed?

Kan ons iets verander aan ‘n sosiale orde wat deurmekaar is? Dalk as ons by onsself kan begin. By ons eie menswees en grense en respek en integriteit. Ons eie ingesteldheid. Die wete dat ons onsself in die oë moet kan kyk. As ons daarmee tevrede is, kan dit dien as voorbeeld vir ander. So kan dit uitkring in ons huise, in ons dorp en na almal wat ons raak, maar veral ons kinders.  

Blessed be the fruit.
Praise be.

To read a 600-page novel and then say that it has deeply offended you: well, you have done a lot of work to be offended.
– Salman Rushdie

Drome is vir slaap

Daardie ou cliché van “If you can dream it, you can do it” hou nie meer vir my water nie. Dis eenvoudig lagwekkend om groter te droom as jy nie eers die huidige realiteit kan laat funksioneer nie.

Hierdie siniese stelling maak ek terwyl mense stry oor ons President se droom van ‘n nuwe stad, met hipermoderne skole, hospitale en die nuutste tegnologie; terwyl dit wat beskikbaar is, in die grond in bestuur word. Opleidingsfasiliteite sluit oral en standaarde verlaag tot op ‘n lagwekkende punt. Hierdie afdraande pad het nou in ‘n spiraal beland. Kan CR se droom ons daar uitlig? Malema is reg as hy sê ons is nou wakker, daar moet nou gedoen word.

Maar wat kan ek doen? Ek kan nie ander se seer en siek fix nie, ek kan nie my dorp of my land fix nie. Hopelik kan ek myself nog fix. Voortaan gaan ek nie meer my energie fokus op iets waarteen ek magteloos is nie.

Meeste van ons lyk al soos ‘n ou fietsband uit die sewentigs met soveel Patch & Solution op van al die traumas wat ons en ons naastes in hierdie land beleef wat ons moet verwerk en aanvaar en oor rou, dat die fietsband lyk soos ‘n laslappieleerbaadjie uit die tagtigs.

Van nou af konsentreer ek op myself en my eie kringetjie, op dinge wat ek kan beheer en my gelukkig maak. Ek neem kennis van wat om my gebeur en ek doen wat ek kan.

Droom gerus, maar dink en doen terselfdertyd. Niks gebeur vanself soos in flieks, romantiese fiksie of cliché’s what klakkeloos gedeel word, sonder om regtig daaroor te dink en dan iets daaraan te doen nie.

Dreams are good friends when you’re lonely, indeed. Drome kan troos, dit gee hoop. En ons kan saam met John Lennon Imagine…

Imagine all the people
Living life in peace
You may say that I’m a dreamer
But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us
And the world will be as one

Die blou baadjie

In 2014 het ek iets geskryf oor ‘n diep vriendskap, wat my die grootste vreugde, maar ook die grootste pyn ooit besorg het. Hierdie is die verkorte, meer gedempte weergawe.

***

Vandag voel ek vry! Ek het ʼn blou baadjie wat my nog nooit gepas het nie, uitgegooi by die ander ou klere. ʼn Baadjie wat amper nege jaar in my kas gehang het, en ek net een keer vir ʼn kort rukkie aangehad het, omdat hy my sleg pas. Netjies opgevou in die mandjie by die ander goed, reg om weggegee te word.

Op ʼn paar dae na, is dit nou nege jaar sedert my hartsvriendin se man haar doodgeskiet het. Koelbloedig, eers vyf skote in haar bors met ʼn rewolwer, en toe het hy haar gesig met ʼn haelgeweer weggeblaas. As ek jou nie kan kry nie, sal niemand anders ooit weer in jou mooi gesiggie vaskyk nie. Dit is hierdie woorde wat in ʼn vyftien-jarige dogter se brein gegraveer is, net voordat sy histeries begin skreeu het. Die geskreeu het oorgegaan in rou kreune, skaars hoorbaar, waar sy soos ʼn fetus in ʼn bondeltjie langs haar ma gelê het. Sy het nooit die haelgeweer se tweede skoot gehoor, wat haar pa se bloed en breins oor die mat en meubels versprei het nie. Ook oor my stoele, wat ek vir haar geleen het.

Ek hoef nie my oë toe te maak om die prentjie te sien van die dogter wat by Rosebank Mall se roltrappe afhardloop, en uitasem sê: Ek hoop nie tannie het klaar kaartjies gekoop nie, ons kan nie meer fliek nie, ons trek, en tannie-hulle moet kom help. Die reëling was altyd dat die een wat eerste daar is, solank die kaartjies koop, vir twee ma’s met twee dogters.

As ek terugdink aan my rooi Mini, sien ek altyd hoeveel bondels klere, en los bakke, en los stukke meubels op een slag in so ʼn klein karretjie kan pas. En ek dink hoe vinnig, en hoeveel keer mens tussen Roodepoort en Randburg in een middag kan ry. Die adrenalien wat energie gee om nóg ʼn keer met ʼn stel trappe op te klim. Die genade om ʼn kind wat in ʼn woedebui byna verwurg is, se nek saggies met salfies in te vryf, voor ek hom op ʼn bus laai na sy tannie toe.

Dit alles het my met net genoeg energie gelaat, om met ʼn oop gesig te lieg toe hy my na haar vra: Nee, ek het nie ʼn clue nie, ek het gister laas met haar gepraat. Mens kry egter genade en krag, om nie ʼn man te haat (of te antwoord) wat vir jou sesuur die oggend aan jou kombuistafel skreeu: “Ek sal haar fokken dóódmaak as ek haar kry, en dit sal jóú skuld wees! Dis jý wat allerhande bliksemse idees in haar kop gesit het!”

Dis verbasend om te sien hoe ʼn lyksbesorger so ʼn flenter-gesig bymekaar kan trek, en plak, om bloedloos bleek, ʼn stuk gesig so tussen wit satynvoue te rangskik, dat dit amper herkenbaar, sy, is. Wit, koud en hard.
Dit was toe maklik om vir die dooie vrou te sê: Ek sal na jou kinders kyk, ek sal kyk dat hulle groot kom.

Iewers het ek krag vandaan gekry om haar dogter genoeg te kalmeer om lank genoeg op te hou ruk en bewe, om in die kerk te hoor wat die predikant sê. Of eintlik, vir die familie se onthalwe, deur die diens te sit. Die familie wat meer bekommerd was oor die geskiktheid van ʼn donkerblou fluweel aandrok wat die kind wou dra, want dis die laaste ding waaroor sy en haar ma gepraat het, die blou rok wat sy aangepas het.

Dis met dieselfde blou aandrok wat ek haar direk na die roudiens na haar gunsteling restaurant geneem het, waar sy gereeld saam met haar ma gaan eet het. Waar die kelnerin, Gaby, ja Gaby was haar naam, haar vasgehou het sonder om ʼn woord te sê, want sy het ons goed geken.

Twee hoërskoolkinders het dapper aangegaan om alles uit te sorteer, om ʼn garage verkoping te hou van oortollige klere en meubels. Met eenkant ʼn hopie, met ʼn paar baadjies vir my, want ek weet tannie het so van die groen baadjie gehou, en die bloue. Sulke dinge soos om briewetasse leeg te maak, en boeke uit te soek het hulle besig gehou. Clarissa Pinkola Estés se Women who run with the wolves ook op my hopie, want my ma het gesê Tannie moet beslis hierdie boek lees. Twee kinders het met boedelberedderaars en eksekuteurs gepraat en onderhandel.

Daar was dingetjies waarmee ek kon help, soos om te wys hoe werk die wasmasjien, maar die seerste seer uitsorteerwerk kon net die twee kinders doen. Kinders wat ek intiem geken het, en hulle vir my.

En nou? Nege jaar later? Algaande het ek my belofte verbreek, en al hoe minder kontak gemaak. Skuldig gevoel, maar nie skuldig genoeg om te bel nie. Belofte maak skuld? Die feit dat die kinders nie kontak gemaak het nie, verander niks, ék is die grootmens wat belowe het.

Dit het goed gegaan met die kinders, en dit het sleg gegaan, sommer baie sleg. Baie groot bedrae geld is op heroïen spandeer, en later op rehab. Die goeie goed het ek agterna van gehoor.

Nou wat maak dat ʼn mens net mooi op ʼn dag opstaan, en voel jy wil skoonmaak? Skoonmaak en afskil, agterlaat. Elke kledingstuk in my kas het ek uitgehaal, oorweeg, en óf teruggesit, óf uitgegooi. Die groen baadjie het ek oorweeg, en gedink, nee, ek dra dit gereeld, en teruggesit in die kas, en boontoe opgepraat: Dankie Vriendin, dat jy altyd sulke goeie kwaliteit klere gekoop het! Die blou baadjie kon ek sonder emosie uithaal, aanpas en besluit, nee, dit doen absoluut niks vir my nie.

***

Nou, nog ‘n paar jaar later, besef ek toe ek hierdie stukkie geskryf het, mas dit maar net die begin van die pproses om finaal afskeid te neem. Van my vriendin en van my pyn.

When you part from your friend, you grieve not; For that which you love most in him may be clearer in his absence, as the mountain to the climber is clearer from the plain.
– Kahlil Gibran

Wie is ons?

Die internet is ‘n wonderlike ding, mens besef nie hoeveel van jouself bly in die lug rondsweef vir baie jare nie. So ontdek ek nou ‘n stukkie wat oorlede “Ouboet” oor my geskryf het. Hoe graag sou ek nou vir hom wou dankie sê vir sy insig, hoe hy my gesien het 10 jaar gelede, al het ons dikwels vasgesit en hy het dan telkens gekla het oor die snotklap wat hy voor die hoofpawiljoen gekry het. So het hy my gesien:

Ek en vriendin MaanKind het ‘n deal.  Ek “spec” haar en sy doen dieselfde met my. Dus, die karakter MaanKind manifesteer soos volg deur my bril: 

1.) Sal die volgende die meeste geniet:
Sononder op die strand met haar kleinkinders om haar en ’n glasie. Meerlust Rubicon in die hand

2.)  Watter tipe film sal hulle die meeste geniet:
Titanic, Captain Corelli’s Mandolin, The pianist.  

3.)  Watter tipe restaurant sal hy/sy die meeste geniet:
Die visplek op Houtbaai se strand.

4.)  Watter stelling beskryf jou blogmaat die beste:
Slim moederfiguur wat nie nonsens vat nie. Gee moeilik komplimente en as sy een gee, verdien jy hom. Eerder haar pel as haar vyand.

5.)  Hoe sou jy jou blogmaat se dress sense beskryf:
Stylvol en smaakvol

6.)  Watter woorde som hom/haar die beste op:
Die kombinasie van ’n huishen, kultuurliefhebber en intellektueel.

7.) Watter soort voertuig dink jy pas die beste by jou blogmaat:
Die nuwe E-klas Merc, maar ek weet sy gaan van my verskil. Dus ‘n wit Corolla.

8.) Waarna dink jy luister jou blogmaat:
Verseker nie Worsie Visser, Charles Jacobe, Cora Marie of Jurie Els nie. Dalk iets nader aan die teenpool. Ek vermoed Adante Cantabile van Rachmaninoff (du Plooys van Soetmelksvlei se kenwysie) sal sy geniet, so ook die kabbelende meevoerendheid van Schubert se Impromptu in Amol en Sinding se Rustle of spring.  Dus, musiek nader aan class musiek as aan kontreimusiek.

9.) Watter stokperdjie/tydsverdryf pas by hulle:
Skryf, kultuur, reis en kuier, boeke, boeke, boeke & tjloklitkoeke

10.) Aan watter historiese figuur laat jou blogmaat jou die meeste dink en hoekom?
Die raakpunt tussen Florence Nightingale, Olive Schreiner en Barones Maggie Thatcher.  Hier en daar slaan“ shades of Mother Theresa“ deur.

(Oor die “Stylvol en smaakvol” sou ons kon stry. Ek is ‘n jeans-mens)

Elke mens het ‘n paar selwe:

Eerstens soos jy jouself sien of beleef. Jou selfbeeld, of dit wat jy van jouself dink, die mens wat jy dink jy is. Dan soos ander jou sien en beleef. Jou naastes, jou kinders en jou partner sien jou natuurlik anders as mense in jou werksituasie, want jy tree anders op daar. Openbare figure het ook ‘n openbare beeld wat sekerlik verskil van die mens wat jy by die huis is. Dan is daar jou virtuele self. Ek het bv al voorheen ‘n blog gehad met ‘n totaal ander persoonlikheid as my eie. So was ek ‘n ander mens, was ek ék, of watter deel van daardie persona was ‘n deel van myself? Dan die mens wat of wie jy werklik is. Die mens wat IS, wat die manifestering van jou gedagtes is. Die een waar jou hart volgens die ou Egiptenare na jou dood geweeg word wat ligter as ‘n veer moes wees.

Elke mens wat Egipte toe gaan, bring seker sy eie stukkie papirus saam, en hierdie een was in 1999 absoluut my eerste keuse, die onderste een waar die weighing of the heart seremonie deur die god Anubis gedoen word, en deur Thoth opgeskrywe word. Ek wou dit hê as simbool om altyd te poog dat my hart so lig sal wees as ‘n veer, dat my gedrag ‘n manifestasie is van my gedagtes. Dit lol maar, maar ek probeer. Die een waar Akhenaten en Nefertiti onder die son sit wat hulle aanbid, het vir my maar net die gedagte gelaat dat die son wyd genoeg skyn vir ons almal. Ongeag.

15303897_10154659340105396_823887325_o.jpg

Die groot vraag is seker hoe ons hierdie verskillende Selwe leef en beleef, met die ideaal dat al hierdie Selwe so na as moontlik aan mekaar is.

“People are crying up the rich and variegated plumage of the peacock, and he is himself blushing at the sight of his ugly feet.”
― Sa’di

Ek is anders! En jy?

Iets tref my netnou, heel uit die bloute. Deesdae het kinders almal een of ander issue, met name soos ADD en die hele alfabet deur waarvan buitestaanders min verstaan. Net soveel kinders is ook op die outismespektrum. Alles word blameer: Tegnologie, eetgewoontes en ek noem nie eers die mite van inentings nie.

Ons verstaan dit nie, tensy dit ons kind of kleinkind is. Dan is daar soveel inligtig dat jou kop duisel daarvan. Daar is terapie, daar is raad, daar is pille, daar is Facebook groepe, maar die kind bly maar homself, ten spyte van die beste pogings.

Ek hoor gereeld mense wonder waar al hierdie nuwe diagnoses vandaan kom. Is dit regtig nuut? Of was ons maar almal so gebore, met een of ander issue? Dat ons uniekheid net nie erken is nie, ons gedrag toegeskryf aan stoutigheid, rebelsheid, skaamheid, luiheid of wat ook al. Waarom anders het ons volwassenes en oumense geword met goeters en geite, wat nie in vrede met mekaar kan leef nie?

Die eeue ou probleem om die wisselwerking tussen Nature vs Nurture te verstaan, word nou deur nuwe navorsing in die rigting gestuur dat oorerwing en genetika ‘n groter rol speel as eksterne faktore, soos voeding, omgewing en kultuur. Aan die spits van hierdie navorsing was Robert Plomin, met die publikasie van sy boek: Blueprint: How DNA Makes Us Who We Are.

Plomin skryf tereg: “We now know that DNA differences are the major systematic source of psychological differences between us. Environmental effects are important but what we have learned in recent years is that they are mostly random – unsystematic and unstable – which means that we cannot do much about them.”

Mense vertel graag op Facebook hoe hulle van altyd af anders gevoel het, die buitestaander was, nie met die trop beweeg het nie en misverstaan is. Hulle is terselfdertyd reg én verkeerd. Almal voel in ‘n mate so, almal kan dit net nie so goed uitdruk nie.

Hoe sou dit gewees het as ons geslag kinders ook raakgesien is vir ons eie unieke eienskappe en menswees? As ons nie in vormpies gedruk is nie? Dan sou meeste van ons ook maar gediagnoseer kon wees met ‘n paar letters van die alfabet. Vir die nuwe geslag kindertjies kan die etikette om hulle nekkies hulle soms wurg, maar dikwels ook bevry, om bloot te leef wie hulle is.

Ons is maar almal vissies wat swem in die see, en in elkeen se hart, is hy daardie rooi vissie. Hy sien net die gryses, en daarom dink hy hy is ook grys. Maar diep in sy vishartjie weet hy, hy is rooi en hulle swem in dieselfde see, almal is aan dieselfde gevare van vistreilers en nette blootgestel. Ons is almal daardie rooi vissie op ‘n manier. Ons moet maar net leer om elkeen te swem met sy eie vin.

“Always remember that you are absolutely unique. Just like everyone else.”
― Margaret Mead

Dis snaaks! Regtig?

“Hoe sal ‘n seun ooit werklik sy ma, susters, ouma en uiteindelik sy eie vrou en dogters respekteer as sy pa herhaaldelik om die braaivleisvuur grappies oor “dom vroue” en hul geslagsdele vertel? Of wanneer hy oor en oor hoor dat vroue seksuele gebruiksartikels is, wat nie sy gelyke is nie?”

Hierdie woorde van Elsabé Brits, in ‘n uitstekende artikel in vandag se By, het my diep geraak.

Mans, dink asseblief baie mooi na, hoe diep geïndoktrineer julle is om dit dalk nie eers meer bewustelik te doen nie, maar tóg nog doen. En ons as vroue is ewe diep geïndoktrineer as ons lag vir daardie grappies. Selfs al is dit ‘n ongemaklike laggie, om tog nou nét nie ‘n scene te maak nie.

Dis tyd om dit te staak. Regtig.

Dink ‘n bietjie terug hoe het gesprekke afgeloop waar vroue probeer het om te sê hoe hulle daaroor voel? In huise na die braai, in werksplekke en op Facebook. Vroue se monde word gesnoer deur hulle te vertel hulle is oorsentitief, hulle het geen humorsin nie, om nie die feministiese etiket te vergeet wat soos ‘n aanklag om haar nek gehang word nie. Deesdae ook dié van Suffragette. Summiere skuldigbevinding, sonder ‘n verhoor.

Vroue het ek oor die dekades heen gesien stilbly hieroor, of saam gelag, maar mens kon die pyn in so ‘n vrou se oë sien. Want wat was die alternatief? Ek kan ook vrees by ‘n paar vroue onthou as ‘n ander vrou in die geselskap sou kapsie maak. Nou sidder as ek dink aan die gevolge wat so iets vir ‘n vrou kon inhou.

Dan het ons nog nie eers begin met gay vroue nie. Hulle “kort mos net ‘n goeie vry”, maar laat ek nou nie namens gay vroue praat nie, die vooroordele en aannames is nog meer as ‘n blog lank.

Julle dink ek vergroot? Vererger? Dan sou artikels soos hierbo en skrywes soos hierdie nie nodig gewees het nie en sou die hofsale nie vol gesit het van die aanklagte van huishoudelike geweld en verkragting nie. (En ons praat ook net van die klein persentasie wat wel aangemeld word.)

“To every guy who tries to say that we have already achieved equality for the sexes, if this were true, you wouldn’t be told to “man up”, “be a man”, “stop being a p*#%y”, “harden the fuck up”, “toughen up”, “boys don’t cry”, “don’t be such a girl”, “stop being a wimp”. As long as this type of language still exists in our society, then gender equality, my friends, has in fact not been achieved after all.”
― Miya Yamanouchi, Embrace Your Sexual Self: A Practical Guide for Women

Vat so!

Hoekom het die mens so ‘n drang om ander te vernietig? So ‘n tropmentaliteit wat op die swakste een toesak en nie ophou voor daar bloed vergiet is nie? Omdat ons in moderne tye leef onderdruk ons die behoefte, maar waar ons die kans kry, veral as daar ‘n veilige afstand met ‘n sleutelbord tussen ons is, gee ons meer geredelik toe aan die behoefte.

As Kya had crept closer, she saw it was a hen turkey on the ground, and the birds of her own flock were pecking and toe-scratching her neck and head. Somehow she’d managed to get her wings so tangled with briars, her feathers stuck out at strange angles and she could no longer fly. Jodie had said that if a bird becomes different from the others—disfigured or wounded—it is more likely to attract a predator, so the rest of the flock will kill it, which is better than drawing in an eagle, who might take one of them in the bargain.”
– Where the Crawdads sing, Delia Owens

Ons troetel die illusie van anonimiteit deurdat ons nie iemand in die oë kyk om dan vernietigende dinge vir mekaar te sê nie, maar dit is steeds jyself wat daardie woorde tik. Hoe weet ons ooit hoe iemand aan die ander kant dinge ervaar? Ons weet dan selfs nie eers hoe ons lewensmaats ‘n huishoudelike alterkasietjie ervaar nie.

Sou dit help as ons toegee aan daardie vernietigingsdrang en eerder soms uiting gee daaraan? Dit help sekerlik! Ek het baie jare gelede my man se spesiale konjakglase wat niemand anders as hy self mog was nie, met groot behae, een vir een, teen die tuinmuur stukkend gegooi. Het ek toe beter gevoel? Ja, vir ‘n enkele sekonde. Daarna was ek skaam oor my gedrag, spyt oor die duur glase en ek onthou nog al die jare hoe ‘n kind dit gaan optel het. Wie het nou eintlik die geveg gewen? En die koppige toutrek wat daarop gevolg het? Die emosies bly agter, bewustelik of onbewustelik en doen vir baie jare skade.

Freud het gereken dat die mens se skadukant ook ‘n aangebore doodswens het wat verantwoordelik is vir hierdie destruktiewe gedrag. Hy is wyd gekritiseer daarvoor weens die gebrek aan empiriese bewyse. Tog neem ek waar dat die mens op maniere optree wat nie logies is nie en wat mense nie self kan verklaar nie. En tóg doen hulle dit.

Sal dit help as ons meer ingestel is op mekaar se behoeftes, meer bewustelik na mekaar luister? Dit klink so maklik, maar is die lewe en verhoudings maklik? Misverstande gebeur so geredelik…

Right or wrong, it’s very pleasant to break something from time to time.
– Fyodor Dostoevsky

In die begin was daar …

In die begin was daar … wat?

Ons het mos as kinders in die Bybel geleer: En die aarde was woes en leeg, en duisternis was op die wêreldvloed. Ek het nooit mooi verstaan wat nou eintlik in hierdie ses “dae” gebeur het en wat die wêreldvloed was nie en daar is steeds geen ooreenstemming onder teoloë oor presies wat dit beteken nie. Gelukkig erken sommiges darem nou hulle onsekerheid.

In ‘n interessante artikel vandag betoog iemand dat ons nie so klinies skoon moet lewe nie “Every square inch of space contains billions of microbes— even seemingly desolate landscapes of Arctic ice or Saharan sand. Before humans, microbes were the only stuff of life on Earth.”

Ek moes geweet het my huis is té skoon, dis dalk hoekom ek laasweek siek geword het. Sê die een wat sanitizer gebruik op haar vingerpunt nadat sy ‘n PIN op ‘n kaartmasjien ingetik het, en spesiaal iets aantrek as ons Hermanus of elders gaan, wat sy deurhandvatsels met ‘n wye romp se soom, of ‘n top se punt kan hanteer.

En God het hulle geseën, en God het vir hulle gesê: Wees vrugbaar en vermeerder en vul die aarde, onderwerp dit en heers oor die visse van die see en die voëls van die hemel en oor al die diere wat op die aarde kruip. (Genesis 1:28) Toe neem die mens mos daardie boodskap ernstig op, hy gebruik sy vrugbaarheid en vermeerder die aarde tot oorlopensvol, hy heers in so ‘n mate oor die visse van die see dat mens skaars meer vis kan eet wat nie op ‘n oranje of rooi lys is nie, en die diere slag hy uit en skiet dood en vertoon die horings en smokkel die ivoor.

Vanoggend tydens ‘n gesprek met my man waar ons ons lot by mekaar bekla oor die politieke situasie, die onluste in ons omgewing en oorloë en gerugte van oorloë oor die hele wêred heen, het hy ‘n interessante analogie getrek tussen die wêreld in ‘n tyd toe daar net microbes was en die situasie nou. Dit wemel oral van ‘n klomp mensmicrobes van miljoene kleure, vorms en soorte. Party veg teen mekaar, party smelt saam om ‘n nuwe spesie te vorm, party bied weerstand teen ander, een soort sterf uit en ‘n ander sterker soort pop iewers uit en vermeerder en vul die aarde. Met wetgewing, kernwapens, apartheid en antibiotika, word mense en microbes uitmekaargejaag, maar clusters vorm weer en veg sterker terug. Vir lank kan mens ‘n kiem weghou van ‘n kind af, deur inenting en indoktrinering kan jy polio en masels vir ‘n duisend jaar onderdruk. Maar op ‘n dag laat kiem hom nie meer besweer nie en ‘n lewensbedreigende epidemie breek uit. En wanneer die duisend jaar voleindig is, sal die Satan uit sy gevangenis ontbind word. (Openbaring 20:7)

In die groter prentjie is ons land (en basies die wêreld) maar presies dieselfde as in die tyd waar microbes geheers het. Evolusie het min verander aan hoe dinge werk.

En aan die einde … is daar wat?

Daar is pas ‘n baie opwindende foto vrygestel deur wetenskaplikes, die heel eerste foto van ‘n Black Hole. Wie weet of ons op pad is om daarin opgeslurp te word, indien ons onsself nie voor die tyd vernietig nie?

Toemaar, toemaar!

Toemaar, Trisa, is woorde wat ek nog nooit in my hele lewe gehoor het nie. Nooit. Ek kan net een dag onthou wat iemand my getroos het, en dit was op my oupa Winnertz se begrafnis, toe ek skielik ontsteld geraak het omdat hulle grond op my oupa gooi. Toe troos Marthie my, en sy het gestaan en kyk hoe word haar pa begrawe! Toe voel ek só sleg omdat sy meer reg het om hartseer te wees as ek en sy toos my, dat ek eerder die skuldgevoel as die koestering onthou.

Ek is mos wat bekend is as ‘n ‘sterk vrou’. Emosioneel en fisiek ook. Ek kan dit vat! Hetsy verantwoordelikheid, werk, pyn of swaarkry. Tog wonder ek soms hoe dit moet wees om net vir een week geen, maar géén verantwoordelikhede te hê nie. Om voor gesorg te word. Nou troos en troetel is nie woorde waarmee ek grootgeword het nie en dit is nie woorde wat op enige tydstip van my lewe deel was van my dag nie. Soos sus Slakkelak tereg sê: “… maar in ons huis het mens klaar gehuil en dan opgestaan en aangegaan. Nie drukkies en jammer en sulke goed nie. Jy tjank klaar en dan staan jy op.”

In ons huis doen ek die admin, die belasting en die banksake. Maak geen fout nie, my man doen al die swaar werk in ons huis, en hy bring sy kant 200%, hy maak die koffie, bestuur die stofsuier en pak die skottelgoedwasser uit. Hy is netjies op homself en sy omgewing. Dan kan hy nog intelligente gesprekke voer ook. Hy is (meestal) ‘n plesier om aan my sy te hê, maar hy sien my as ‘n vennoot, die sterk vrou en mens wat ek is. Tog kan ek nie help om soms te dink ek wil ook partykeer oor niks hoef te dink of te besluit nie. Ek wil ook getroos en getroetel word. En ai, dit lyk darem soms so lekker as mans storm om die hulpelose wesens te hulp te snel! Ek wil ook voel hoe dit voel!

My man reken ek sal nie so ‘n hulpelose wese kan wees nie. Seker nie. Ek sou waarskynlik een van daardie demure maidens wees wat vir jare lank geheimsinnig glimlag en dan een goeie dag genoeg gehad het en dan  strip en ‘n gifmoord of iets uitvoer, of iets lekker bloederig. So dan is ek maar eerder ‘n Sterk Vrou.

Now You Know
Anaïs Mitchell

When I think about dying
I think about children
And when I think about children
I think about you

And when I think about you
I feel like crying
Crying for my youth

And when I think of my youth
I think of my freedom
And when I think of my freedom
I feel so alone

And when I feel lonely
I want you to hold me
Hold me in your arms
Ooh ooh ooh ooh

And when I think of your arms
I think about sleeping
Sleeping like a baby
All through the night

And when I think of the night
I feel like weeping
Weeping for my life
Ooh ooh ooh ooh

And when I think of my life
I want to be with you
Shoulder to shoulder
When we’re waking up

And we’re waking up
And we’re one day older
And we’re making love
Ooh ooh ooh ooh

And when we make love
I think about children
And then I think about dying
Lying in your arms

You want to know why I’m crying?
Now you know

Om beter te kan lees, my kind!

Wanneer het mense verleer om te lees wat swart op wit staan? Wanneer het dit ‘n ding geword om vreemde mense aan te val oor dinge wat hulle nie gesê het nie, of wat hulle dínk iemand het bedoel of gesê? Wanneer het dit rég geword om die hele konteks van iets te ignoreer en net een sin te vat en daarmee te lóóp? Wanneer het dit rég geword dat bekendes soos sangers en akteurs met enige iets kan wegkom, maar ons gewone plebs kan dieselfde doen en dan verguis word daarvoor? Wanneer het die tropmentaliteit ontaard in ‘n geboelie? Met luide aanmoediging van ‘n klomp bloedlekkers en dié wat popcorn nader sleep? Dan is daar ook die agternapraters, wat lank na die stof gaan lê het en net die popcorn se krummels oor is, gou nog hulle stemme wil laat hoor.

Die afgelope week was ek getuie van ‘n situasie wat ongeveer al hierdie gedrag in een klein stofstormpie opgelewer het, toe alle logika dadelik by die agterdeur uit is. Geen logiese redenasie is dan moontlik nie, mense luister eenvoudig dan net nie na mekaar nie.

En as so ‘n klein geveggie, wat eintlik net ‘n stofkolletjie op die horison is aan die gang is, dan gee dit ook ‘n ge-unfriendery en geblokkery af. Dikwels ten goede, bygesê. So verhoog die kwaliteit van my kringe telkens.

Nou wonder ek, wat het verander en waarom? Wie het verander? Sou mense dieselfde optree waar dieselfde situasie in werklikheid afspeel? Natuurlik nie! In die eerste plek sou die situasie nie eers ontstaan het nie, want mense eien hulle dinge van agter hulle sleutelbord toe, wat hulle nooit vir iemand van aangesig tot aangesig sou sê nie.

Agterna beskou, sou alles verhoed gewees het, as mense bloot met begrip gelees het wat daar staan, en nie op hol gegaan het met wat hulle dink ander bedoel het nie.

Dalk moet ons almal Ouma se bril op ons wolfsgevrete sit, om beter te kan sien my kind. En ons ore bietjie was, om beter te kan hoor, my kind.

Is grysheid noodwendig wysheid?

Hoe klink ‘n staande koffieafspraak elke oggend vir jou, waartydens daar
vir ‘n uur of twee ernstige gesprekke gevoer word oor spiritualiteit, sake van die dag, nuwe ontwikkelings, trends, wêreldsake, reis en die sin van die lewe en ook die dood?

Dit is die voorreg wat ek het, om ‘n lewensmaat te hê wat min of meer verstaan hoe ek dink oor dinge, en ek hoe hy dink. Ons stem nie noodwendig oor alles saam nie, en soms raak die gesprekke lekker vurig, sodat ontbyt teen ongeveer 10:30 ‘n uitkoms is, voordat ons dag se werk (in vrede) kan begin. Ons is bevoorreg om ons werk en ure te kies, sien?

Vanoggend het die gesprek begin met die verskillende sienings van kultuurgroepe en families oor dieselfde ding, hoe geregverdig is kritiek van ander en hoeveel gewig moet dit dra met jou eie interpretasie van iets. Ook oor iets wat my vriend Stefan gesê het: Alle kunsvorme is vertolking. Dit is juis die skildery wat soos ‘n foto lyk wat eintlik kitsch is. Hoe ‘n spotprenttekenaar eintlik baie goeie kommentaar lewer op sake van die dag, maar die vertolking daarvan verskil totaal by verskillende mense, afhangend van die agtergrond en persepsies van daardie persoon.

Dis toe dat dit my tref hoe lekker dit is om ouer te wees en bietjie wyser te voel, omdat alles waaroor jy dink en gesels gemeet kan word teen ‘n magdom van verskillende ervarings en perspektiewe waarmee jy oor die jare te doen gehad het; die agtergrond van dit wat jy gelees en geleer en beleef het. Deur dit alles loop dan ook ‘n draad van jou eie persoonlikheid, jou eie drome, hoop en vrese wat in jou denke gereflekteer word. Jyself en jou denke kan nooit ontkoppel word van dit wat rondom jou gebeur nie, want dit is juis daarin wat jy jou eie waarheid vind.

Characters are not born, like people, of woman; they are born of a situation, a sentence, a metaphor, containing in a nutshell a basic human possibility. The characters in my novels are my own unrealized possibilities. That is why I am equally fond of them and equally horrified by them.
– Milan Kundera

‘n Groen Boek oor kleur

Elke mens het ‘n storie. Die waarheid is soms vreemder as fiksie, maar altyd eg en hartroerend. Sommige stories word vertel, maar soms maak ‘n boek of ‘n fliek ‘n mens ook toenemend bewus van die aaklige wete dat daar nie net in Amerika nie, maar ook hier by ons, duisende verhale is wat nié vertel is nie. Aaklige verhale. Soos die een van dr Don Shirley in Green Book. Wat ‘n waardige wenner van die Oscar vir beste fliek!

Green Book vertel die verhaal van dr Don Shirley, ‘n gesofistikeerde wêreldklas African-American pianis, wat in 1962 op ‘n konserttoer in die Deep South gaan. Shirley benodig ‘n drywer en iemand wat moet sorg dat sy optredes glad verloop en hy werf vir Tony Lip, ‘n tawwe uitsmyter met vinnige vuiste, uit ‘n Italiaanse-Amerikaanse omgewing in die Bronx. Ondanks hul verskille ontwikkel die twee mans gou ‘n onverwagse band terwyl hulle rassisme en gevaar in ‘n era van segregasie konfronteer. Dit gebeur in die era van Jim Crow, Dit is van 1936 tot 1966 deur New York City se posman Victor Hugo Green opgestel en uitgegee. Tydens hierdie era was daar gruwelike rassediskriminasie en het mense op reis geweldige probleme soos weiering van bediening in restaurante, verblyf tot arbitrêre arrestasie ervaar. In reaksie hierop het Green ‘n gids opgestel van plekke wat relatief vriendelik teenoor die Afro-Amerikaners was.

As ‘n mens net die tema van die verhaal van die twee mans op die konserttoer lees, dan besef jy die fliek kon so maklik ontaard het in ‘n blote tranetrekker wat ‘n punt wil maak. Maar dit was nie en dit het nie. Dit is ‘n briljante fliek op alle vlakke; die subtiele spel, musiek, cinematografie, humor en menslikheid. Dit wys dat eerlike, opregte menslike gedrag dikwels lei dat ander beter verstaan, dat verandering wel moontlik is deur ‘n waardige voorbeeld. Dit is ‘n diep menslike verhaal van familiewaardes, eensaamheid, verontregting en vernedering, maar die ware wenner is die een wat waardig bly.

It takes courage to change people’s hearts.
– Oleg

You never win with violence. You only win when you maintain your dignity.
– Don Shirley

The world is full of lonely people afraid to make the first move. 
– Tony

Ek hou van jou!

Een van die lekkerste dinge van ouer word én in ‘n gelukkige huwelik te wees, is dat dit die seksuele spanning tussen mense verminder.

Behalwe die feit dat ek nie meer so hoef te keer vir my wickets soos vroeër jare nie, is ek nou baie vryer om doodgewone vriendskappe te kies met enige mens, ongeag geslag, gender, of ouderdom. (Snik-snik, dit beteken seker ook ek is nou finaal oor die wal…).

Ernstig nou, toe ons jonger was, was dit nie regtig “aanvaarbaar” vir mans en vroue om vriende te wees as dit nie ‘n gesamentlike gesins-vriendskap was nie. Ook nie vir straight vroue om doodgewone vriende met gay vroue te wees nie. Veral ook nie as jy naastenby dieselfde ouderdom was nie. Dit is net hoe die lewe was in suburbia. Om mens te wees, is mos ook maar om van hormone aanmekaargesit te wees, en seksuele spanning was nie net ‘n gevaar vir vriendskappe nie, maar amper ‘n gegewe as ‘n man en vrou groter vriende was as wat die gesinne was. Dit was asof ouderdomsgroepe ook meer afgebaken was, miskien ook maar omdat skoolgaande kinders ‘n mens se sosiale lewe in ‘n mate bepaal het. Vriendskappe was ook baie meer homogeen ten opsigte van sosiale status.

Hoe heerlik bevrydend is dit nie nou, om bloot vriendskappe te kan hê, bloot vir wie die mens is, en dit nie meer te meet aan ouderdom, gender, of enige iets anders nie.

Wat het verander? Die zeitgeist, die samelewing of geestelike groei in myself? Ongeag, dis ‘n wonderlike tyd om nou te lewe en ek beplan om presies dit te doen solank ek lewe – om te lewe. Die lewe is maar ‘n lek aan ‘n stokkielekker lank. Geniet die soet en die suur daarvan, en wie weet as jy lank genoeg met genot daaraan suig, is daar lekker fizz in die kern. Die fizz van vriendskap.


On Friendship
Kahlil Gibran – The Prophet

Your friend is your needs answered.
He is your field which you sow with love and reap with thanksgiving.
And he is your board and your fireside.
For you come to him with your hunger, and you seek him for peace.

When your friend speaks his mind you fear not the “nay” in your own mind, nor do you withhold the “ay.”
And when he is silent your heart ceases not to listen to his heart;
For without words, in friendship, all thoughts, all desires, all expectations are born and shared, with joy that is unacclaimed.
When you part from your friend, you grieve not;
For that which you love most in him may be clearer in his absence, as the mountain to the climber is clearer from the plain.
And let there be no purpose in friendship save the deepening of the spirit.

A room of my own

I want a room of my own … Dit is die versugting van vele vroue oor die wêreld.

As tweede oudste in ‘n groot gesin (boonop met ‘n ouma en oupa in die huis) was ons groot plaashuis nie groot genoeg dat ek ooit die voorreg van ‘n eie kamer gehad het nie. Na skool (Lees hier van my ‘trauma’ om op 16 die lewe te moes in) het dit gebeur, en het ek die weelde van ‘n eie kamer gehad. Ek kan net dink hoe moeilik dit vir my ouers moes wees om hierdie 16-jarige kind by die koshuis af te laai, waar ek verpleegkunde gaan studeer het. My ouers wou bitter graag hê dat ek onderwys gaan studeer, maar nee, ek wou geld verdien terwyl ek studeer. (Die verpleging het na twee jaar nie meer gewerk nie, want toe wou sussie trou, maar dis ‘n heel ander storie.) En ek het darem later op eie stoom geleerd gekom. “Iets om op terug te val” soos mense dit daardie tyd genoem het.)

Deel van die wonder van daardie twee jaar van studentverpleegkundige, was my eie kamer. Ek kon nooit die gesogte groot hoekkamers begryp, waarin goeie vriendinne twee-twee gebly het nie.  Een van die dinge wat ek onthou, is dat twee van my goeie vriendinne wat so ‘n kamer gedeel het se panties so deurmekaar geraak het dat hulle later sommer altwee uit een pantielaai aangetrek het. Wie onthou nog Woolies se panties uit die 70’s met die gekleurde rekkies en die bypassende blommetjie links? Ek was maar ‘n loner en sosiaal het ek nie vreeslik goed gevaar nie. Daar was vir my niks lekkerder as om in my eie kamer te lê en lees nie. Die koshuistannies was maar kwaai, en daar was reëls, maar steeds. Dit was my kamer. Myne.

Nou ja, die lewe werk maar snaaks. Op 18 het sussie weer gejeuk en gaan staan en trou. Vandag is ek bly, want op 21 het ek reeds altwee my kinders gehad en al was ek waarskynlik maar onkundig oor die lewe en as ouer, het my kinders dit blykbaar nie te erg teen my gehou nie, en het ek ek darem so mettertyd met die lewe opgevang. Privaatheid in ‘n huis met twee kleintjies? Volgende vraag…

Die behoefte aan A room of my own was maar altyd daar, maar ons huis was altyd baie gewild onder die kinders en later tieners. Ek is lief vir kinders en dit was goed dat hulle maters kon kom speel. Die swembad en die vol yskas waaruit hulle onbeperk kon eet, het natuurlik ook ‘n rol gespeel. Dit was blykbaar nie so in alle kinders se huise nie. ‘n Liewe vriendin het ek juis so leer ken. Sy het een goeie dag aan die deur geklop en gesê sy wil die vrou agter die yskas ontmoet … Yskas? Ja, toe sy gister haar seun by my dogters kom haal het, het hy haar in die kombuis ingevat en triomfantlik die yskas oopgemaak en gesê sy moet mooi kyk, want so moet ‘n yskas lyk … Nietemin. My huis was altyd vol kinders en maats.

Met al die kinders het ek nog minder privaatheid gehad. My ontsnappingsroete was altyd badkamer toe, in die goeie ou dae toe ek nog sonder ‘n bril in die bad kon lê en lees (in die dae voor leesbrille en lensvervangings). Een dag net toe ek weer met my toon warm water bygetap het, was daar so tentatiewe kloppie en het die badkamerdeur saggies oopgegaan. Een van die kinders se vriendinne het saggies ingekom, op die toilet kom sit, mooi geglimlag en gesê: “Ek kom sit bietjie by Tannie, dat Tannie nie so alleen is nie … ”

Met ons gastehuis sien ek dat niks oor die jare verander het nie. Jong mammas kan steeds nie in privaatheid stort nie. Elke keer as ek die gastewoonstelle se storte blinkvryf nadat daar kindertjies was, vryf ek taai handjies aan die buitekant af, al op een hoogte, reg rondom.

So het die kinders die huis verlaat en het die huis net aan ons twee behoort, maar kort daarna het ons Kaap toe verhuis. Hier het ons drie wooneenhede, maar die enigste ruimte wat net myne is, is die kol hier bo in ons studio waar my lessenaar staan. Hier pak ek my seeskatte (klippe en goeters) uit, hang ek my toorgoed op en as dit deurmekaar is, is dit nou maar so.

I want a room of my own …

“A woman must have money and a room of her own if she is to write fiction.”
― Virginia Woolf, A Room of One’s Own

‘n Krisis ken geen kleur

Vandag is ek trots mens.

Wat neem dit om ‘n hele gemeenskap saam te snoer? Om mense van alle kleure, geslagte, ouderdomme, heiden en mohammedaan, priester en pagan bymekaar kry en hulle te kry om saam te trek as ‘n span? Gee hulle ‘n krisis. ‘n Ramp. Dan vra niemand waaraan jy glo/nie glo nie, vir watter party jy stem of by watter krip jy water drink nie.

Tydens die verwoestende brande in die Overstrand, waar in ons buurdorp Bettysbaai 31 huise en 2 kerke afgebrand het, en 28 huise gedeeltelik gebrand het, het baie mense ook heelwat skade aan buitestrukture gehad. Die mense is uiters getraumatiseerd wat moes ontruim, sonder om te weet of hulle huise veilig sou wees, of nie. Party is veilig, maar almal is vuil en vol rook. Die brandwerkers moet gevoed word, hulle moet fisiek versorg word (seer spiere, geswikte enkels, blase, ens. Hulle moet slaap. As hulle ‘n skof in gietende reën gewerk het, moet hulle droë klere kry.

Minute nadat ek op ons dorpsgroepe vra vir iets, hetsy ‘n selfoon om een wat in die vuur beland het te vervang, verbande, energiedrankies, roomysbakke, sokkies en enige diverse ding, dan daag dit by die Stadsaal op wat as tydelike rampbestuursentrum ingerig is, vanwaar alles beheer en bestuur word. Daar is jong en ou hande, mense klim eenvoudig in en help. Hulle kook, hulle pak, hulle sorteer, hulle dra rond, hulle versorg. Hulle maak hulle hande vuil en hulle voel wonderlik daaroor.

So leer ek my dorp se mense ken, hulle diepste menswees. Tydens so ‘n ramp leer ek baie van mense. ‘n Paar goedjies wat my opgeval het:

  • Mense is inherent goed. Hulle gee graag.
  • Mense is gewillig, almal kan nie leiding neem nie, maar is te dankbaar om van hulp te wees en voer enige opdrag uit.
  • Elke een doen wat hy kan. Party reël, ander gee/vra/help/bring/sorg/ry aan/kook/samel in.
  • Besighede  gee elk sy kundigheid of sy produk, sonder om te huiwer. Supermarkte, bakkery, hardeware, apteke, jy noem dit, hulle gee.
  • Daar is nie die geringste sprake van ons-hulle, op geen gebied nie. Jou dorp is my dorp, jou seun is my seun.
  • Die plein nuuskieriges en beterweteriges kry jy oral. (almal van “buite”)
  • Die mense wat die meeste Like en vertel hoe wonderlik is almal en hoe trots hulle is en hoe hulle sal bid, lig nooit self ‘n vinger nie.
  • Met adrenalien wat loop, loop mens ver.
  • Bokkies en skilpaaie en klein diertjies word met net soveel liefde versorg en hervestig.
  • Daardie pragtige professionele jong vroue wat met perfekte grimering jou voorskrif uitdeel by ons twee apteke, huiwer nie een om hulle hare in ‘n ponytail te bind en op die vloer te gaan sit om ‘n seer voet te versorg nie, tot laataand. Die raadslid werk die hardste van almal, kry die minste slaap.
  • Vreemdelinge gee geld, meestal anoniem.
  • Jong kinders, tieners, jongmense, oumense, almal help.
  • Die minister (Ivan Meyer) kom en bou ‘n bruggie, vorm ‘n simboliese sirkel, skep eenheid.

Maar die grootste enkele ding is dat mens besef hoe nietig en nutteloos allerhande klein kwessies is wat in die nuus is, die belaglikheid van enige ons/hulle, die absurdheid van allerhande klein geveggies op Facebook, die getoutrekkery en kantkiesery en opswepery oor goed wat jou nie regtig raak nie. Wanneer jy gekonfronteer word met die mens in sy naakte menswees, sien jy dinge in perspektief. Die essensie van die lewe het niks te doen met dit waarmee ons onsself groot dele van die dag mee besig hou nie.

Mens lees gedurig dat mense sê hoe naar die mensdom is, dat die mens wreed is, dat hulle menswees wil bedank. Maar hoor my lied, ek is trots mens vandag. 


“Life is beautiful. Suffering is due to unconscious following.”
― Amit Ray, Beautify your Breath – Beautify your Life

Wys jou wonde!

Wat is dit met mans wat so graag hulle wonde, siektes, beserings en operasiesnye wys? Elke pyn en kwaal, pil en probleem hoor mens van. In detail. Nie net op Facebook nie, maar hulle lig ook graag ‘n hemp op en trek ‘n broek weg om wonde te wys. Kry ‘n man kanker, word jy vergas op elke detail van die werkinge van sy prostaat, of die betrokke orgaan. Ons almal ken die grappies oor man flu, maar ek het regtig gewonder wat dit is waarom mans so anders reageer as vroue.

Aanvanklik het ek gedink dit is maar bloot omdat mans al van die vroegste geskiedenis af die jagters en die oorlogmakers was en dus wonde opgedoen het, en die vroue tradisioneel die versorgers. Ons is van kleins af afgerig om mooi stories te lees van manne in uniform, die verpleegster (vroulik) wat verlief is op die dokter (manlik).

Wat ‘n eenvoudige vraag was, het nou gelei na ‘n reeks artikels lees oor oa The Male wound, die gevare van die patriargale sisteem, The Mother Wound as the Missing Link in Understanding Misogyny en so meer. Studies dui ook aan dat mans inderdaad siektes soos verkoue en griep erger ervaar as vroue. Daar is heelwat navorsing gedoen daaroor. Lees meer hier.

Uit al die artikels, is dit duidelik dat mans vasgevang voel en magteloos is om die huidige status quo te verander, wat betref die verwagtinge dat hulle hulle emosies moet kan deel, sensitief moet wees, maar terselfdertyd sterk. Dit raak uitputtend en dit is verwarrend vir mans, hulle weet nie meer wat van hulle verwag word nie. Mans voel dikwels dat hulle nie hulp kan vra nie, hulle is bang dit sal hulle swak laat lyk.

Ek het besef dat dit nie gaan nie mans of vroue wat die meeste ly of wie die groter slagoffer is nie. Dit is voor die hand liggend dat beide geslagte ly wanneer hulle siek is of seerkry.

Adrienne Rich vat al die bevindinge baie mooi saam:

“Much male fear of feminism is the fear that, in becoming whole human beings, women will cease to mother men, to provide the breast, the lullaby, the continuous attention associated by the infant with the mother. Much male fear of feminism is infantilism—the longing to remain a mother’s son, to possess a woman purely for him. These infantile needs of adult men for women have been sentimentalized and romanticized long enough as “love”; it is time to recognize them as arrested development, and to re-examine the ideal preservation of “the family” within which those needs are allowed free rein to the point of violence. Because the law and the economic and social order are heavily weighted in favor of men, the infantile needs of adult males are affirmed by a machinery of power, which does not affirm or validate the needs of adult women. Institutionalized marriage and motherhood perpetuate the will of male infants as law in the adult world.”

-Adrienne Rich, On Lies, Secrets and Silence

Smoke

Johannesburg was goed vir my. Daar het ek ‘n baie diep vriendskap gehad wat tragies geëindig het in ‘n gesinsmoord. Sy was ook my fliekmaat. Dit was juis die dag wat ons die laaste keer saam sou fliek, wat daar iets gebeur het, wat uiteindelik gelei het tot twee talentvolle mense se gewelddadige skietdood.

Saam met haar het ek ‘n fliek in Rosebank gesien wat my baie diep geraak het. Smoke.

Well there’s Auggie’s story

A true Christmas story
With the happiest ending ever sung
About a shoplifter
Who got away
Dropping his wallet on the run
It had the home address
Of Blind Granma Ethel
The only lead Auggie had for sure
It was Christmas night
When he came knocking
On Blind Granny’s door
She believed him to be her lost boy
Now with a job in a cigar store
No longer hustling on the streets
Auggie went along with the story
She beamed with such a joy
And finally found her rest in peace

Meer oor die verhaal hier te lees.

Vonkelwyn vir Kersfees

2016 was vir my ‘n vreemde jaar, in verskeie opsigte. Al ons vakansieplanne het skeefgeloop, om redes buite ons beheer. Eers kon ons nie ooreenkom waarheen om te gaan nie, en toe ons eers besluit het, het ons reis na Amerika nie gebeur nie. Ook ons binnelandse reisplanne het skeefgeloop en moes inderhaas aangepas word om familiegebeure te akkkommodeer. Toe loop selfs dit skeef …

So het ek dan my sestigste verjaarsdag iewers langs die pad gevier, in ‘n stowwerige gastekamer in Brandfort, waar die eienaar ‘n fout gemaak het met die datum, ons nie te wagte was nie en die gasgeyser nie wou werk nie. Die eggenoot met Die Verkoue as reisgenoot, het ook nie ‘n feestelike atmosfeer aangemoedig nie.

Die vorige dag in Graaff Reinet, het ek gedink ‘n ordentlike bottel vonkelwyn is die minste wat ek myself sal gun, al moet ek dit saamneem na die restaurant waar ons sou eet die volgende aand. Die beste wat Graaff Reinet se drankwinkels kon bied, was ‘n bottel JC le Roux Brut Cap Classique. So is die bottel koud gehou op die pad, in afwagting op die glas yskoue volkelwyn, saam met ‘n lekker ete by ‘n goeie restaurant die volgende aand.

In Murraysburg het die eienaar se allerliefste krulkoppie, klein Engela, in ons bed kom spring, en gesê: Hie’ slaap… Min het ek geweet die nat neusie wat ek afgevee het, sou ‘n presentjie saamgee – haar verkoue vir die oom wat haar rondgedra het.

In Brandfort aangekom het ek gou gesien, die ete by ‘n goeie restaurant gaan nie gebeur nie, nie ‘n ete by énige restaurant gaan gebeur nie, want daar wás nie ‘n restaurant oop nie. Ons het darem nog biltong en padkossies gehad.

Ons het gedink, die eerste die beste geleentheid op die reis, klap die bottel se prop. Oor die res van die reis trek ons maar ‘n sluier en vergeet die res. Net mooi álles het by elke plek waar ons sou oornag, verkeerd gegaan, van nog ‘n gasheer wat die datum verkeerd gehad het, tot ‘n toegesneeude pad. Ons is darem ook nou nie mense wat gou moed opgee nie en in 2017 het ons weer ‘n kort driedagreis onderneem, weer met einste bottel vonkelwyn, wat wag vir ‘n spesiale oomblik, wat nie aangebreek het nie.

So ‘n maand of drie gelede het John gesê hierdie bottel kom nóú oop, maar ek het gesê nee, dis my spesiale bottel wat ek vir ‘n spesiale oomblik hou. En wat is ‘n spesiale oomblik, wou hy weet? Ek weet nie, maar ek sou weet as die oomblik reg is.

Eergister toe ons so saam-saam voorberei aan ons Kersdagete-vir-twee, toe weet ek die oomblik is hier. Nou. En gister het die prop geklap, om die feit te vier die dat ons kíés om Kersdag saam deur te bring! ‘n Eenvoudige ete vir twee mense wat saam whul wees, nie saam móét wees nie – koningskos.

“Life is a series of natural and spontaneous changes. Don’t resist them; that only creates sorrow. Let reality be reality. Let things flow naturally forward in whatever way they like.”
― Lao Tzu

How do I love thee?

“Oor die gediggies self sal nie uitgewei word nie. Vir hulleself spreek hulle en die leser oordeel self of hier iets in Afrikaans gesê word wat die moeite werd was van die vergeetlikheid te red. Wat ook al die kritici mag sê, een feit bly gewis: die hoogste toets van die werklike waarde van ‘n gedig – soos van enige kunswerk – bestaat hierin dat die leser, aanskouer, toehoorder na dieselfde werk teruggedwing word, – en wat gedigte spesiaal betref, dat hulle gelees, geleer en geresiteer word, nie omdat iemand hulle aanbeveel nie maar vanweë die genot wat die leser self daaruit skep.”

Hierdie is ‘n aanhaling deur Eugène Marais uit die voorwoord by die eerste druk van Gedigte, deur AG Visser (1925).

Mens se gedagtes kan darem wye draaie loop. Nadat ek vanoggend bietjie in die stambome van my voorouers rondgekrap het, het ek weer op die naam gekliek van “oorle’ Martiens” soos my ouma altyd na hom verwys het, en dan ‘n veraf kyk in haar oë gekry het en nie verder wou praat nie. (Marthinus Pretorius March 17, 1917 – May 30, 1935 (k1a1a). Wat die sterfte van hierdie pragtige jong man wat in sy matriekjaar oorlede is so hartseer maak, is dat hy dood is aan ‘n seer plekkie in sy nek wat ontsteek geraak het waar dit teen sy kraag skuur, en hy dood is aan bloedvergiftiging. Dit was natuurlik die dae voor antibiotika.

Wat my aan hierdie oudste broer van my pa laat dink het, is sy skooldigbundel wat op my rak lê. My pa was ook besonder lief vir gedigte, en ek het ook twee van sy bundels wat hy op 21 gekoop het. Daarom seker dat hy ook sy oorle’ ouboet se digbundel gekry het, al was hy die jongste van die oorblywende drie broers. (Die jongstetjie is op die ouderdom van 3 weke dood, aan kroep, weereens voor die dae van nebuliseerders.)

Pretorius ou foto's 05.jpg

Aangrypend was die twee verweerde merkplekke in die digbundel, wat een van die twee laaste hanteer het. Die een ‘n verweerde blou lintjie en die ander ‘n voos pienk flentertjie papier. Beide was by liefdesgedigte (Sien foto’s). Was dit Martiens met sy kop vol drome oor die toekoms, was hy dalk reeds verlief? Of was dit my pa in die tyd toe hy na my ma gevry het?

Daar is soveel stories opgesluit in die verlede en dit het my diep geroer vandag om te dink aan hierdie twee jong mans, een wat gesterf het op die drumpel van sy grootmenslewe toe drome nog net in digbundels bestaan het; en my pa wat ons nooit vertel het van sy drome as jong man nie, en hy het gesterf en ek het hom nooit daaroor uitgevra nie.

How Do I Love Thee? (Sonnet 43)
Elizabeth Barrett Browning, 1806 – 1861

How do I love thee? Let me count the ways.
I love thee to the depth and breadth and height
My soul can reach, when feeling out of sight
For the ends of being and ideal grace.
I love thee to the level of every day’s
Most quiet need, by sun and candle-light.
I love thee freely, as men strive for right.
I love thee purely, as they turn from praise.
I love thee with the passion put to use
In my old griefs, and with my childhood’s faith.
I love thee with a love I seemed to lose
With my lost saints. I love thee with the breath,
Smiles, tears, of all my life; and, if God choose,
I shall but love thee better after death.