Die dag toe my ma vir my gejok het…

Hierdie pragtige Wisteria wat uiteindelik te swaar geword het vir my suster Teunet se huis, het my elke jaar laat dink as ek haar mooi foto’s sien – behalwe vir ons bobbejaantjies wat in die berg gevang is, stertjies afgekap is, in die seeppot in kookwater gegooi in en toe skoongeskraap is, is ‘n Wisteria en Bougainvillea die enigste ding waaroor my ma vir ons gejok het.

Daar was ‘n pragtige Bloureën soos ons dit geken het, wat ‘n dak gevorm het op die agterstoep. Aan die anderkant van die huis is ‘n donkerpers Bougainvillea só gevorm om ‘n groot kuierplek te vorm as die familie kom kuier het.

Heerlik koel en mooi daarby. Dan het ons al die kombuis stoele en ‘draadstoele’ (daardie wittes met die ronde ring gesweis) uitgedra soontoe en in ‘n kring gepak, vir die grootmense natuurlik. Ons moes tee maak en gaan speel. Ek was altyd doodbang ons gaan nie ‘n slang sien wat in die takke skuil nie en my ma het ons altyd gerusgestel: Daar is twee soorte plante waarin ‘n slang nooit kom nie, ‘n Bloureën en ‘n Bougainvillea.

Ek het dit vir die waarheid vir my kinders vertel toe ek een goeie dag my eie Bougainvillea snoei… En tóé eers het die besef deurgedring toe die lang, dun slang elegant oor die tak drapeer lê …

I am relieved. May I now have the truth?
– Georgette Heyer, These Old Shades

Advertisements

‘n Laaste begin

Vandag sewentientien jaar gelede was dit die laaste dag wat ons in Roodepoort gewoon het. Laatmiddag toe die treklorrie weg is, het ons gou die laaste skoonmaakwerk gedoen. Ongelooflik hoe vuil so spierwit huis skielik lyk as al die meubels, potplante (ons het reuse plante gehad) en skilderye uit is. Daarna het ons die besem en mop in die bakkie gepak en geduldig vir twee ure die katte gesoek voordat ons die lang pad Kaap toe met twee karre gevat het.

Op hierdie moment  was ek alleen in my volgepakte kar met my oë stip op die twee rooi agterliggies van John se bakkie en swaargelaaide sleepwa, op pad Kaap toe, na ‘n nuwe lewe. Ek was bang vir die donker en die lang pad, maar met die twee getraumatiseerde katte kon ons nie oorslaap nie. My susters het heelpad SMS’s gestuur, net na middernag het Magda gesê ek moet mooi ry, sy gaan nou slaap. 

Dit was traumaties om ons kinders, die familie en my ouers agter te laat, en die onbekende in te vaar. Nogal sonder dat ons weet hoe ons gaan maak om geld in te bring. Om my kop besig te hou, het ek die 1415 km opgedeel in eenhede van 50 km. Dit was maar 29! So kom ek heeltyd sommetjies in my kop maak en dit het my baie gehelp. Net heeltyd John se agterliggies dopgehou. Dit was vir my makliker om hom te volg as om voor te ry. My susters het heelpad kontak gehou, tot laat in die nag opgebly om my te ondersteun.

By Leeu Gamka was ons die oggend 03:00 bitter moeg en op ‘n manier het ons mekaar verloor. My frantiese oproepe na sy selfoon, een van die eenvoudige eerste Nokias, is nie geantwoord nie. Lang storie, kat wat uitglip, en hy wat soek. Ons wat mekaar weer vind. Daar in die donker met net trokdrywers waar jy kyk, het ek besef ons twee is nou op mekaar aangewese. By die volgende Stop/Go was daar ‘n bokkie, sy ogies was vir ‘n oomblik herlder in die lig. Ek was nie seker of ek hom gesien het nie, maar John het die kode geflits met sy agterliggies en ek het geweet die bokkie was werklik. ‘n Boodskap.

Met dagbreek het ons deur die lieflike Hexrivier gery. Daardie poort was vir my simbolies van die poort na my nuwe lewe. Ons was weer vars, die lug was helder. Deur Worcester het die bruin tannies met vrolike dogtertjies kerk toe gestap. Tog snaaks watter pentjies bly in mens se kop sit. ‘n Klompie stout seuns saamgebondel het my laat dink, ek hoop nie hulle plant spykers vir verbygangers nie. Spyker of nie, you attract what you fear. By Theewaterskloofdam waar ons vir die laaste maal bene gerek het, het ons my kar se pap band gesien. Daardie Mercie was gepák! Ons moes alles uitpak om by die spaarband uit te kom. Die moegheid en lang nag en wonder het sy tol begin eis. John het op sy tande gebyt en ek wou huil. Maar wat, dit was ‘n avontuur, en ons was net ‘n uur weg van ons nuwe lewe af.

Dit was bewolk en reënerig, presies ‘n dag soos vandag. Die Overberg op sy heel, héél mooiste. Wuiwende donkergroen graanlande, wat golwe gemaak het in die wind. Die een reënboog na die ander het die skoonste, suiwerste kleure gekaats in die venster en in die reendruppels. My gemoed het opgebou, trane het oor my wange gestroom sonder dat ek huil, en my siel het ontplof. In ‘n oomblik van ekstase. Dit was onbeskryflik. Die hele lug was vol reënboë, nooit vantevore, en nooit weer sedertdien het ek so iets beleef nie. En toe was daar die absolute magiese oomblik, waarvan ek nog nooit gehoor het nie. Ons het onderdeur ‘n reënboog gery, ons nuwe lewe in. Op daardie moment het ek geweet ek is besig om my sielspad te loop, dat dit goed is, en reg. En more, op 1 September, bly ons sewentien jaar hier, die langste wat ek ooit op een plek gebly het.

 

“The thing about being catapulted into a whole new life–or at least, shoved up so hard against someone else’s life that you might as well have your face pressed against their window–is that it forces you to rethink your idea of who you are. Or how you might seem to other people.”
― Jojo Moyes, Me Before You

‘n Vrou en ‘n Skoen

Op 25 Augustus 2015 het ek geskryf: Die waarde van Facebook. And the joys of living in a small town. Die see het geneem en die see het gegee… Tien dae tevore het ek gevra: Waar kry ek my skoen? Een FitFlop verlore tussen klein strandjie en hoofstrand. As jy dit dalk sien, bêre asseblief vir my?

Die skoen-sonder-maat

Tien dae voor 25 Augustus, was dit 15 Augustus, dus vandag presies 4 jaar gelede, op die dag het ek ‘n skoen verloor, en vier mense het gesoek waar ek dit verloor het en nie gevind nie. Ons vier het die volgende oggend op ‘n blommetoer gegaan, en ek het aanvaar my dure skoen is weg. In Springbok het ek toe ‘n paar plakkies gekoop om op die Weskus-reis te dra, en aanvaar ek sal maar weer ‘n ordentlike paar draskoene kom koop as ons terug is. Ek het altyd net een paar plakkies, een paar sandale, een paar slippers, een paar skoene, een paar tekkies en een paar boots. Dit dra ek dan op voordat ek ander koop.

Tien dae later was ons terug, en my foon het gelui. ‘n Vreemde vrou het gebel, en gesê sy het ‘n verrassing vir my. Sy het die oggend op die strand gaan stap, en gesien hoe daar ‘n skoen uitspoel. My skoen was 10 dae ter see – ongeskonde. Na vier jaar het dit effens begin verinneweer, waar die ander een nog perfek was. Sê iets van FitFlop se kwaliteit!

Na tien dae op die oop see…

En toe vandag, dag en datum vier jaar nadat ek een skoen verloor het op die strand, gebeur dit weer. Hierdie keer het ek nie besef hy was weg nie, maar ons het deur die lagune gestap en na ‘n ruk het ‘n vreemde man van oorkant af arms geswaai en geroep. Ek het gewonder wat gaan aan, want dit was net ons op die strand. Toe gooi hy my skoen oor die stroom! Hy het blykbaar van die restaurant af gesien dat ek my skoen verloor en niks agterkom nie, ek was droomverlore besig om skatte te soek op die strand, nadat ek gevra het: Give me a sign… Die stukkie seeglas was die eerste wat ek in 17 jaar op die strand opgetel het. Give me a sign…

Die skoen en die skatte, direk nadat ek gevra het…

And I, much like sea glass, shall shatter myself from my broken-bottled beginnings and take the journey of my life. I wish the sea to erode me, transform me, and I hope you’ll then pluck my shards from the sand and call me good enough, call me yours.

Thank you, Universe.

Die man met die ysblou oë

Jare gelede toe John nog ‘n “Belangrike Man” in Johannesburg was, was ons genooide gaste by een of ander perdewedren, een van daardies wat jy vir jou smart aantrek, seekosetes kry en so aan, en met so ‘n spesiale plek waar ons ons weddenskappe kon plaas. Nou my geliefde is nie ‘n man wat hom ophou met ‘n gedobbelry nie, maar ons tafelgenoot het saam met my ons weddenskappe geplaas en dan het ons met groot gejuig ons perde dopgehou en dan ons wengeld gaan haal en summier weer verwed. Lékker man. Ek onthou ek het so swart mini aangehad, en sulke wilde fish-nets met rose op. En ‘n sexy swart hoed.

Ons was net weer besig om ons nuwe perde te kies, toe ‘n man met sulke ysblou oë my op die skouer tik en vra: En hoe, presies, kies julle twee mooi meisies julle perde dat julle so aanmekaar wen?

Daardie een sin van die man met die ysblou oë, het ‘n reeks gebeure in plek laat val soos ‘n Rubik’s Cube wat in plek kliek.

Nou Die Man Met Die Ysblou Oë het in my lewe bly opduik, op onwaarskynlike plekke. Hy was die eienaar van die restaurant waar ek my oggendkoffie gedrink het in Melville, waar ek my dag beplan het. Ek het hom raakgeloop by die Toastmasters klub waaraan ek behoort het, wat kilometers ver was van beide ons huise. Een aand op pad na Toastmasters, lui my baksteen Ericson en hy vra hy ek moet hom ontmoet vir koffie voor die tyd en ons kom nooit by Toastmasters uit nie, maar begin ‘n besigheid saam. ‘n Kwekery. Ek het die volgende dag mt werk bedank. Net so. Security blankets se dinges.

Kyk, ons is grootgemaak in ‘n tyd wat jy gaan studeer het in ‘n ‘veilige’ rigting soos onderwys, sodat jy iets het ‘om op terug te val’ nie. Niemand het egter ooit gesê waarop jy gaan terugval nie. Nou daardie jare het jy ook besluit watter werk jy wil doen, aansoek gedoen, en die pos gekry. Veilige beroepe, sekuriteit, pensioenskemas. Jy het ook nie sómmer van werk verander nie. Wrapped in security blankets, dit was ons.

Drie jaar later was John ook nie meer ‘n Belangrike Man nie, maar deel van die kwekery en ons koop toe ook ‘n Verimark Franchise. As kleinhandel besigheids-eienaar, voel jy teen Januarie of jy nie meer uit die bed wil klim in die oggend nie, wat nog te sê om jou liggaam moeisaam deur die dag sleep. Ek het een goeie dag net opgestaan en twee vliegkaartjies bespreek Kaap toe vir die naweek, sonder enige planne van hoe en waarheen. John wou nog prakties wees en ‘n ordentlike vakansie reël, maar ek het bloot gesê die kaartjies is gekoop, alles is gereël, ons vlieg en klaar.

Van die lughawe af het ons kuslangs gery met Clarence Drive, deur Bettiesbaai. Op daardie stadium het nie een van ons hierdie gedeelte van die Wes-Kaap geken nie. In Kleinmond aangekom, het ek vir John gevra om bietjie deur die woongebied te ry, dit het na ‘n lekker dorpie gevoel, so tussen die berg en die see. Ek onthou die gevoel in my hart toe ek vir hom gesê het, “Hier sal ons lekker kan fietsry, kom ons kom bly hier.” Inskiklike mens wat hy is, het hy dadelik ingewillig, maar bloot omdat hy soos gewoonlik nie mooi geluister het wat ek sê nie. Hy het gedink die bedoeling is dat ons die aand in Kleinmond oorbly, in plaas van verder ry soos beplan.

Nadat ons blyplek vir die aand gekry het, wou ek gaan kyk na huispryse. Ons het by die naaste eiendomsagent – die Oranje een nogal! –  na ‘n muur vol foto’s gekyk, en John het sy vinger spontaan op een foto gedruk en gesê hy hou van dáárdie een. Die agent wou nie byt aan ons navrae nie en gereken dat die plek te verwaarloos is en dat hy ons beter huise in dieselfde prysklas kon wys. Kleinmond is egter ‘n klein dorpie en ons het die huis self gaan soek. ‘n Teensinnige vrou het ons storie aangehoor en ons binnegelaat om net baie vlugtig die huis te bekyk.

Ons was onmiddellik albei verlief op die verflenterde huis en het teruggery na die eiendomsagent en ‘n aanbod om te koop gaan teken, onderhewig aan die verkoop van ons besigheid binne sestig dae. Twee dae later het ons teruggevlieg Johannesburg toe en die besigheid die volgende oggend voor werk verkoop. Net so. Alles het soos ‘n legkaart in plek geskuif.

So het ons status van sakemense in die stad oornag verander na vroeg-afgetree-by-die-see, by ‘n plek wat ons hoegenaamd nie geken het nie. Intussen het ons natuurlik ook ‘n lekker besigheid opgebou, wat baie goed vir ons werk.

Die belangrikste van alles, ons het nou TYD. Tyd om te doen wat vir ons lekker is, tyd om onsself te leer ken en te groei en ontwikkel. Ons het nader aan onsself en na mekaar gegroei. En dit alles het begin by ‘n vreemde man wat my op ‘n funksie op my skouer tik en iets vra. Die man met die ysblou oë. Ons lewe het daardie dag ‘n vurk gevat, wat ons gestuur het na ons tuiskoms, met ‘n lewenslange vriend.

Huis is waar jou hart is.
Hart is waar jou huis is.

Die legende van Ella Gordon

Ons hou mos van rondry. Op ons reise, vat ons meestal the road less travelled en as ons by ‘n vurk kom, vat ons hom.

So het ons een ook een goeie dag op die perde-begrafplaas van Ella Gordon afgekom. Ella Gordon Dove Colston, is in Edinburgh in Scotland gebore, op 18 Januarie 1873. Sy het tuisonderrig gehad, maar op 18-jarige ouderdom, het haar verligte pa toegelaat dat sy ook privaatonderig op universiteitsvlak kry, in Engels, Frans en Geskiedenis. Gedurende 1887 – 1893 het Ella ook onderrig in Musiek en Drama gehad, en deel geword van die gewilde verskeidenheidskonserte van die tyd.

Na haar pa se dood in 1897 het Ella in Frankryk betrokke geraak met ‘n teatergroep en sirkus, en daar haar liefde vir perde uitgeleef. In die vroeë 1900’s het sy na Suid-Afrika gekom,waar sy by die Tivoli teater opgetree het en haar lewensmaat Klara Markgraaff ontmoet het.

Sy het aanvanklik ‘n gedeelte van die plaas Braemer gekoop en daar ‘n huis gebou, wat vandag deel is van die Hamilton Russell landgoed. In 1907 het sy na Karwyderskraal getrek. Sy het haar eie huis gebou in ‘n individualistiese styl en die mure met frescoes versier. Sy het ook haar eie meubels gemaak.

Ella was streng met haar werkers, kerkbywoning was verpligtend en wyn wat totaal verbied op die plaas. Sy het ‘n skool, ‘n kerk, stalle en huise gebou en daar was ‘n hegte gemeenskap op die plaas. Sy het ‘n groot liefde vir perde en honde gehad en hulle ook afgerig. Haar perde is in behoorlik gemerkte grafte begrawe, so ook haar geliefde hondjie Moppy.

Sy het as die “perdevrou van die Overberg” bekend gestaan vanweë haar liefde vir haar perde en honde en hoewel sy baie geliefd was, was haar seksuele oriëntasie vir baie mense ’n steen des aanstoots. Sy was ook bekend as “die vrou met die kruisbande” en het haar liefde vir Klara op die plaas Karwyderskraal uitgeleef.

Weggesteek op ‘n plaas op die Karwyderskraalpad naby die Hemel-en-aarde vallei, is die vreemde, verwaarloosde begrafplaas vandag nog te sien. In nege uitgemerkte blokke, kompleet met verweerde grafstene, rus Ella Gordon se geliefde perde. Slegs ‘n paar se grafskrifte is nog sigbaar:

Wickers. Trick Hors. Clever, good and true. Aurevoir old friend. From EGDC Booysums the wonder horse, we shall meet to part no more.

Polly my saddle horse good and true. Rest thy work’s done.

In die hoek van die gewone begrafplaas, is nog ‘n vreemde graf, langs dié van Ella Gordon. Die steen is gebars en verweer, maar daar is nog ‘n paar woorde sigbaar. Woppy my dog Died Nov 17 Age 18 Yrs. We’ll meet to part no more. RIP EGDC

Vandag is daar min van hierdie legendariese vrou se erfenis sigbaar op die Karwyderskraal plaas. Dit is moeilik bereikbaar en haar bouvallige huis en die verwaarloosde grafte is toegegroei met gras. In 2016 was daar nog ‘n crèche in die ou skool, maar dit het gevaar gestaan om weens die gebrek aan instandhouding en gebrek aan fondse, te sluit. Ek hoop van harte die fondsinsamelings was suksesvol.

Dramaturg Charles Fourie het ‘n paar jaar gelede ‘n stuk op die planke gebring: Ella se perde. “God se liefde is wyd, maar is dit wyd genoeg om honde, perde en lesbiërs in die hemel toe te laat?” was die tema van die stuk.

Stof is jy… En tot stof sal jy…

Ella Gordon se verwaarloosde huis in 2013
Ella Gordon se ongemerkte graf
Perdegrafte
Die graf van Wickers, trick hors (sic)
Ella se hond, Woppy, se graf, langs haar eie.
Die crèche, soos dit in 2016 gelyk het.

Verandering is fantasties!

Meeste mense verstaan nie die konsep verandering nie, hulle kan net vergelyk met dit wat hulle reeds ken.

Waarom skop mense so teen verandering? In my bietjie meer as ses dekades het Afrikaans as taal baie verander. Lees maar net die boeke wat geskryf is in die tyd toe jy ‘n kind was. Lees die klassieke werk van Hettie Smit, Sy kom met die sekelmaan (1937). Voordat jy dit as oud en argaïs afskiet, lees dit vir van die mooiste stukkies prosa in Afrikaans uit vorige eras. Taal verander. Omdat dit so geleidelik gebeur, besef ons dit nie. Ek kom gedurig in die versoeking om vir mense te vra wat so verwoed veg om behoud van die taal, tot op watter stadium wil hulle die taal behou soos dit is, want hulle besef nie hoe dit onder ons neuse verander nie. Onthou die dae toe kondensmelk swak taal was? Mens moes praat van versoete gekondenseerde melk.

Neem nou maar die weerstand teen e-lesers. Soveel mense soos daar is wat Kindles en ander e-lesers besit, soveel mense is daar wat daarteen weerstand bied. Hulle praat graag van die reuk en gevoel van ʼn régte boek, maar lief soos wat ek vir boeke is, so min hou ek van die hooikoors wat ek kry van stowwerige boeke (al is dit ook nou my 1944 weergawe van Sy kom met die sekelmaan), en die chemikalië wat ek ruik by ʼn splinternuwe boek. Ek is passievol oor nuwe tegnologie sowel as boeke; daarom was dit maklik om in hierdie bedryf te begin leer van die verwerking van e-boeke. Eens op ‘n tyd is boeke op kleitablette geskryf en die tegnologie het sodanig ontwikkel dat die ou Egiptenare papirusvelle kon maak om op te skryf en te skilder. Ons Afrikaanse taal het ontwikkel uit Hoog-Hollands, met insette van ander tale. Die manier waarop ons lees, hou tred met die lewe – dit is dinamies, dit groei en verander. Daar was ‘n tyd toe mense ook gekant was teen televisie, rekenaars en selfone en tot vandag is sommige skrywers steeds nostalgies oor die gesellige gekletter van ‘n tikmasjien.

Kom ons verander saam met die taal, ons skep ons eietydse liefdesverhale, ons verewig dit op die platforms van ons tyd, as ons kom met die sekelmaan.

Net so verander dinge in ons land. And shit happens. Oral, nie net by ons nie. Daar is die klomp wat skree: eindtye, dis die laaste van dae. Dan dink ek weer, ons leef eintlik in wonderlike, gesofistikeerde tye. My ouma was in ‘n konsentrasiekamp in die ABO. My ma was ‘n kind tydens WWII en het grootgeword met die kosskaarstes van die nagevolge daarvan. Wat maak ons geslag so spesiaal dat ons nie kan of wil glo dat shit inderdaad happens nie? As dit nou gehelp het om te kerm daaroor, het ek op my balkon gaan staan en my frustrasies onder die maan uitgeskreeu. Maar nou hoor net my maters dit as ek kla, en nie een van hulle is by magte om hulleself te help teen die frustrasie van alles nie, en allermins kan hulle my help.

Romantiek en nostalgie oor kinder- en studentejare verkoop produkte, maar as jy dit in perspektief sien, is dit illusies. Geldeenhede en betaalmiddels verander. Die aarde se struktuur verander. Weerpatrone, geografiese veranderinge, natuurrampe, ystydperke, kuslyne, pole en meer. Daar is soveel ingrypende veranderinge waarvan ons weet. As mens kyk na die geskiedenis en lae waarop gebou is in stede soos Londen en die hawestad Jaffa in Israel, sien jy hoeveel beskawings het al gekom en gegaan. Londen se Groot Vuur van 1666 was maar net een van ‘n paar. Pompeii, die legende van Atlantis en ‘n stad onder die see in Alexandria, is maar net ‘n paar bekende voorbeelde  van vorige beskawings wat deur rampe verwoes is. Daar is ‘n onderwatergrot in Meksiko ontdek, met artifakte en menslike oorblyfsels van die Mayas. In Seattle is daar Pioneer Square, met ondergrondse strate, van ‘n stad onder die stad. Ons kan eenvoudig nie dorpe en stede verhoed om te verander nie.

Eetgewoontes, modes, haarstyle, selfs die manier hoe mense troeteldiere hanteer, verander. Ons self verander. Geloof en religieuse gebruike verander. Alles kom en gaan. Liefde ook. Mense sweer ewige trou en skei terwyl hulle mog aan die troue afbetaal. ‘n Mens kan sulke veranderings letterlik na enige iets terugtrek. Meeste verandering gebeur geleidelik, dikwels sonder dat ons dit agterkom. Tog wil mense dit behou wat hulle ken en dit meet aan dit wat hulle reeds beleef het, sonder om te dink iemand wat net 5 of 10 jaar ouer is, het meer beleef en wil vashou aan nog ‘n entjie die verlede in.

Do what has to be done. Ontwikkel jou ruimtelike intelligensie en sien jouself in perspektief ten opsigte van die nuwe, veranderde lewe.

“Christianity, like genius, is one of the hardest concepts to forgive. We hear what we want to hear and accept what we want to accept, for the most part, simply because there is nothing more offensive than feeling like you have to re-evaluate your own train of thought and purpose in life. You have to die to an extent in your hunger for faith, for wisdom, and quite frankly, most people aren’t ready to die.”
― Criss Jami, Killosophy

Grense is vir mense

Een van ons gerespekteerde skrywers se boek wat vertaal is vir die oorsese mark, is redelik sterk gesanitiseer. Dit het onlangs met navorsing gebeur, dat iets aanstoot gegee het en dat daar aanbeveel is dat navorsing voortaan strenger bekyk moet word om seker te maak dat dit niemand kan aanstoot gee nie. Grense is nodig, maar in fiksie? Het die Salman Rushdie’s en Breytenbachs verniet opgeoffer?

This image has an empty alt attribute; its file name is OzH48jU.pngOm aanstoot te neem het deesdae ‘n lewe van sy eie gekry. Mense vlieg mekaar in oor die geringste, net ingeval daar iemand is wie se gevoelens dalk geknou sal word, en so knou hulle weer af. Meer as ditwels het dit niks te doen met die persoon self nie, maar dit neem sommer aanstoot namens ander.

Ons almal streef tog dieselfde basiese waardes na, waar ons optree in ‘n gees van liefde, respek, kundigheid, eerlikheid, samewerking, toegewydheid en inisiatief. Vir my voel dit ons kan dit sonder die vaandel van Godsdiens doen. Ons moet dit dalk júís sonder die vaandel van Godsdiens doen, sodat ons verantwoordelikheid aanvaar vir ons eie denke en dade.

Alles het opsioneel geword. Hier het ‘n mentaliteit ontstaan van as jy kan wegkom daarmee, doen jy dit. En dit vryf af op die kinders. Ons hoor en sien almal hoe dinge handuitruk in skole, maar waar kry daardie kinders hulle voorbeeld? Tuis. Mense het met sosiale media ‘n stem gekry en baie gebruik die geleentheid om ongebreideld tekere te gaan. 

Het ons té vry van spraak geword, en word daar dalk nou deur meer vryheid wat toenemend op subtiele maniere ingeperk word noodwendige grense gestel wat in sekere opsigte eintlik nodig is? 

Die reeks The Handmaid’s Tale gee vir ons ‘n kykie van wat sou kon gebeur in ‘n wêreld waar vryheid absoluut ingeperk word en waar vroue gebruiksartikels word. Kan ons ‘n lewe in Gilead verhoed?

Kan ons iets verander aan ‘n sosiale orde wat deurmekaar is? Dalk as ons by onsself kan begin. By ons eie menswees en grense en respek en integriteit. Ons eie ingesteldheid. Die wete dat ons onsself in die oë moet kan kyk. As ons daarmee tevrede is, kan dit dien as voorbeeld vir ander. So kan dit uitkring in ons huise, in ons dorp en na almal wat ons raak, maar veral ons kinders.  

Blessed be the fruit.
Praise be.

To read a 600-page novel and then say that it has deeply offended you: well, you have done a lot of work to be offended.
– Salman Rushdie

Drome is vir slaap

Daardie ou cliché van “If you can dream it, you can do it” hou nie meer vir my water nie. Dis eenvoudig lagwekkend om groter te droom as jy nie eers die huidige realiteit kan laat funksioneer nie.

Hierdie siniese stelling maak ek terwyl mense stry oor ons President se droom van ‘n nuwe stad, met hipermoderne skole, hospitale en die nuutste tegnologie; terwyl dit wat beskikbaar is, in die grond in bestuur word. Opleidingsfasiliteite sluit oral en standaarde verlaag tot op ‘n lagwekkende punt. Hierdie afdraande pad het nou in ‘n spiraal beland. Kan CR se droom ons daar uitlig? Malema is reg as hy sê ons is nou wakker, daar moet nou gedoen word.

Maar wat kan ek doen? Ek kan nie ander se seer en siek fix nie, ek kan nie my dorp of my land fix nie. Hopelik kan ek myself nog fix. Voortaan gaan ek nie meer my energie fokus op iets waarteen ek magteloos is nie.

Meeste van ons lyk al soos ‘n ou fietsband uit die sewentigs met soveel Patch & Solution op van al die traumas wat ons en ons naastes in hierdie land beleef wat ons moet verwerk en aanvaar en oor rou, dat die fietsband lyk soos ‘n laslappieleerbaadjie uit die tagtigs.

Van nou af konsentreer ek op myself en my eie kringetjie, op dinge wat ek kan beheer en my gelukkig maak. Ek neem kennis van wat om my gebeur en ek doen wat ek kan.

Droom gerus, maar dink en doen terselfdertyd. Niks gebeur vanself soos in flieks, romantiese fiksie of cliché’s what klakkeloos gedeel word, sonder om regtig daaroor te dink en dan iets daaraan te doen nie.

Dreams are good friends when you’re lonely, indeed. Drome kan troos, dit gee hoop. En ons kan saam met John Lennon Imagine…

Imagine all the people
Living life in peace
You may say that I’m a dreamer
But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us
And the world will be as one

Die blou baadjie

In 2014 het ek iets geskryf oor ‘n diep vriendskap, wat my die grootste vreugde, maar ook die grootste pyn ooit besorg het. Hierdie is die verkorte, meer gedempte weergawe.

***

Vandag voel ek vry! Ek het ʼn blou baadjie wat my nog nooit gepas het nie, uitgegooi by die ander ou klere. ʼn Baadjie wat amper nege jaar in my kas gehang het, en ek net een keer vir ʼn kort rukkie aangehad het, omdat hy my sleg pas. Netjies opgevou in die mandjie by die ander goed, reg om weggegee te word.

Op ʼn paar dae na, is dit nou nege jaar sedert my hartsvriendin se man haar doodgeskiet het. Koelbloedig, eers vyf skote in haar bors met ʼn rewolwer, en toe het hy haar gesig met ʼn haelgeweer weggeblaas. As ek jou nie kan kry nie, sal niemand anders ooit weer in jou mooi gesiggie vaskyk nie. Dit is hierdie woorde wat in ʼn vyftien-jarige dogter se brein gegraveer is, net voordat sy histeries begin skreeu het. Die geskreeu het oorgegaan in rou kreune, skaars hoorbaar, waar sy soos ʼn fetus in ʼn bondeltjie langs haar ma gelê het. Sy het nooit die haelgeweer se tweede skoot gehoor, wat haar pa se bloed en breins oor die mat en meubels versprei het nie. Ook oor my stoele, wat ek vir haar geleen het.

Ek hoef nie my oë toe te maak om die prentjie te sien van die dogter wat by Rosebank Mall se roltrappe afhardloop, en uitasem sê: Ek hoop nie tannie het klaar kaartjies gekoop nie, ons kan nie meer fliek nie, ons trek, en tannie-hulle moet kom help. Die reëling was altyd dat die een wat eerste daar is, solank die kaartjies koop, vir twee ma’s met twee dogters.

As ek terugdink aan my rooi Mini, sien ek altyd hoeveel bondels klere, en los bakke, en los stukke meubels op een slag in so ʼn klein karretjie kan pas. En ek dink hoe vinnig, en hoeveel keer mens tussen Roodepoort en Randburg in een middag kan ry. Die adrenalien wat energie gee om nóg ʼn keer met ʼn stel trappe op te klim. Die genade om ʼn kind wat in ʼn woedebui byna verwurg is, se nek saggies met salfies in te vryf, voor ek hom op ʼn bus laai na sy tannie toe.

Dit alles het my met net genoeg energie gelaat, om met ʼn oop gesig te lieg toe hy my na haar vra: Nee, ek het nie ʼn clue nie, ek het gister laas met haar gepraat. Mens kry egter genade en krag, om nie ʼn man te haat (of te antwoord) wat vir jou sesuur die oggend aan jou kombuistafel skreeu: “Ek sal haar fokken dóódmaak as ek haar kry, en dit sal jóú skuld wees! Dis jý wat allerhande bliksemse idees in haar kop gesit het!”

Dis verbasend om te sien hoe ʼn lyksbesorger so ʼn flenter-gesig bymekaar kan trek, en plak, om bloedloos bleek, ʼn stuk gesig so tussen wit satynvoue te rangskik, dat dit amper herkenbaar, sy, is. Wit, koud en hard.
Dit was toe maklik om vir die dooie vrou te sê: Ek sal na jou kinders kyk, ek sal kyk dat hulle groot kom.

Iewers het ek krag vandaan gekry om haar dogter genoeg te kalmeer om lank genoeg op te hou ruk en bewe, om in die kerk te hoor wat die predikant sê. Of eintlik, vir die familie se onthalwe, deur die diens te sit. Die familie wat meer bekommerd was oor die geskiktheid van ʼn donkerblou fluweel aandrok wat die kind wou dra, want dis die laaste ding waaroor sy en haar ma gepraat het, die blou rok wat sy aangepas het.

Dis met dieselfde blou aandrok wat ek haar direk na die roudiens na haar gunsteling restaurant geneem het, waar sy gereeld saam met haar ma gaan eet het. Waar die kelnerin, Gaby, ja Gaby was haar naam, haar vasgehou het sonder om ʼn woord te sê, want sy het ons goed geken.

Twee hoërskoolkinders het dapper aangegaan om alles uit te sorteer, om ʼn garage verkoping te hou van oortollige klere en meubels. Met eenkant ʼn hopie, met ʼn paar baadjies vir my, want ek weet tannie het so van die groen baadjie gehou, en die bloue. Sulke dinge soos om briewetasse leeg te maak, en boeke uit te soek het hulle besig gehou. Clarissa Pinkola Estés se Women who run with the wolves ook op my hopie, want my ma het gesê Tannie moet beslis hierdie boek lees. Twee kinders het met boedelberedderaars en eksekuteurs gepraat en onderhandel.

Daar was dingetjies waarmee ek kon help, soos om te wys hoe werk die wasmasjien, maar die seerste seer uitsorteerwerk kon net die twee kinders doen. Kinders wat ek intiem geken het, en hulle vir my.

En nou? Nege jaar later? Algaande het ek my belofte verbreek, en al hoe minder kontak gemaak. Skuldig gevoel, maar nie skuldig genoeg om te bel nie. Belofte maak skuld? Die feit dat die kinders nie kontak gemaak het nie, verander niks, ék is die grootmens wat belowe het.

Dit het goed gegaan met die kinders, en dit het sleg gegaan, sommer baie sleg. Baie groot bedrae geld is op heroïen spandeer, en later op rehab. Die goeie goed het ek agterna van gehoor.

Nou wat maak dat ʼn mens net mooi op ʼn dag opstaan, en voel jy wil skoonmaak? Skoonmaak en afskil, agterlaat. Elke kledingstuk in my kas het ek uitgehaal, oorweeg, en óf teruggesit, óf uitgegooi. Die groen baadjie het ek oorweeg, en gedink, nee, ek dra dit gereeld, en teruggesit in die kas, en boontoe opgepraat: Dankie Vriendin, dat jy altyd sulke goeie kwaliteit klere gekoop het! Die blou baadjie kon ek sonder emosie uithaal, aanpas en besluit, nee, dit doen absoluut niks vir my nie.

***

Nou, nog ‘n paar jaar later, besef ek toe ek hierdie stukkie geskryf het, mas dit maar net die begin van die pproses om finaal afskeid te neem. Van my vriendin en van my pyn.

When you part from your friend, you grieve not; For that which you love most in him may be clearer in his absence, as the mountain to the climber is clearer from the plain.
– Kahlil Gibran

Wie is ons?

Die internet is ‘n wonderlike ding, mens besef nie hoeveel van jouself bly in die lug rondsweef vir baie jare nie. So ontdek ek nou ‘n stukkie wat oorlede “Ouboet” oor my geskryf het. Hoe graag sou ek nou vir hom wou dankie sê vir sy insig, hoe hy my gesien het 10 jaar gelede, al het ons dikwels vasgesit en hy het dan telkens gekla het oor die snotklap wat hy voor die hoofpawiljoen gekry het. So het hy my gesien:

Ek en vriendin MaanKind het ‘n deal.  Ek “spec” haar en sy doen dieselfde met my. Dus, die karakter MaanKind manifesteer soos volg deur my bril: 

1.) Sal die volgende die meeste geniet:
Sononder op die strand met haar kleinkinders om haar en ’n glasie. Meerlust Rubicon in die hand

2.)  Watter tipe film sal hulle die meeste geniet:
Titanic, Captain Corelli’s Mandolin, The pianist.  

3.)  Watter tipe restaurant sal hy/sy die meeste geniet:
Die visplek op Houtbaai se strand.

4.)  Watter stelling beskryf jou blogmaat die beste:
Slim moederfiguur wat nie nonsens vat nie. Gee moeilik komplimente en as sy een gee, verdien jy hom. Eerder haar pel as haar vyand.

5.)  Hoe sou jy jou blogmaat se dress sense beskryf:
Stylvol en smaakvol

6.)  Watter woorde som hom/haar die beste op:
Die kombinasie van ’n huishen, kultuurliefhebber en intellektueel.

7.) Watter soort voertuig dink jy pas die beste by jou blogmaat:
Die nuwe E-klas Merc, maar ek weet sy gaan van my verskil. Dus ‘n wit Corolla.

8.) Waarna dink jy luister jou blogmaat:
Verseker nie Worsie Visser, Charles Jacobe, Cora Marie of Jurie Els nie. Dalk iets nader aan die teenpool. Ek vermoed Adante Cantabile van Rachmaninoff (du Plooys van Soetmelksvlei se kenwysie) sal sy geniet, so ook die kabbelende meevoerendheid van Schubert se Impromptu in Amol en Sinding se Rustle of spring.  Dus, musiek nader aan class musiek as aan kontreimusiek.

9.) Watter stokperdjie/tydsverdryf pas by hulle:
Skryf, kultuur, reis en kuier, boeke, boeke, boeke & tjloklitkoeke

10.) Aan watter historiese figuur laat jou blogmaat jou die meeste dink en hoekom?
Die raakpunt tussen Florence Nightingale, Olive Schreiner en Barones Maggie Thatcher.  Hier en daar slaan“ shades of Mother Theresa“ deur.

(Oor die “Stylvol en smaakvol” sou ons kon stry. Ek is ‘n jeans-mens)

Elke mens het ‘n paar selwe:

Eerstens soos jy jouself sien of beleef. Jou selfbeeld, of dit wat jy van jouself dink, die mens wat jy dink jy is. Dan soos ander jou sien en beleef. Jou naastes, jou kinders en jou partner sien jou natuurlik anders as mense in jou werksituasie, want jy tree anders op daar. Openbare figure het ook ‘n openbare beeld wat sekerlik verskil van die mens wat jy by die huis is. Dan is daar jou virtuele self. Ek het bv al voorheen ‘n blog gehad met ‘n totaal ander persoonlikheid as my eie. So was ek ‘n ander mens, was ek ék, of watter deel van daardie persona was ‘n deel van myself? Dan die mens wat of wie jy werklik is. Die mens wat IS, wat die manifestering van jou gedagtes is. Die een waar jou hart volgens die ou Egiptenare na jou dood geweeg word wat ligter as ‘n veer moes wees.

Elke mens wat Egipte toe gaan, bring seker sy eie stukkie papirus saam, en hierdie een was in 1999 absoluut my eerste keuse, die onderste een waar die weighing of the heart seremonie deur die god Anubis gedoen word, en deur Thoth opgeskrywe word. Ek wou dit hê as simbool om altyd te poog dat my hart so lig sal wees as ‘n veer, dat my gedrag ‘n manifestasie is van my gedagtes. Dit lol maar, maar ek probeer. Die een waar Akhenaten en Nefertiti onder die son sit wat hulle aanbid, het vir my maar net die gedagte gelaat dat die son wyd genoeg skyn vir ons almal. Ongeag.

15303897_10154659340105396_823887325_o.jpg

Die groot vraag is seker hoe ons hierdie verskillende Selwe leef en beleef, met die ideaal dat al hierdie Selwe so na as moontlik aan mekaar is.

“People are crying up the rich and variegated plumage of the peacock, and he is himself blushing at the sight of his ugly feet.”
― Sa’di

Ek is anders! En jy?

Iets tref my netnou, heel uit die bloute. Deesdae het kinders almal een of ander issue, met name soos ADD en die hele alfabet deur waarvan buitestaanders min verstaan. Net soveel kinders is ook op die outismespektrum. Alles word blameer: Tegnologie, eetgewoontes en ek noem nie eers die mite van inentings nie.

Ons verstaan dit nie, tensy dit ons kind of kleinkind is. Dan is daar soveel inligtig dat jou kop duisel daarvan. Daar is terapie, daar is raad, daar is pille, daar is Facebook groepe, maar die kind bly maar homself, ten spyte van die beste pogings.

Ek hoor gereeld mense wonder waar al hierdie nuwe diagnoses vandaan kom. Is dit regtig nuut? Of was ons maar almal so gebore, met een of ander issue? Dat ons uniekheid net nie erken is nie, ons gedrag toegeskryf aan stoutigheid, rebelsheid, skaamheid, luiheid of wat ook al. Waarom anders het ons volwassenes en oumense geword met goeters en geite, wat nie in vrede met mekaar kan leef nie?

Die eeue ou probleem om die wisselwerking tussen Nature vs Nurture te verstaan, word nou deur nuwe navorsing in die rigting gestuur dat oorerwing en genetika ‘n groter rol speel as eksterne faktore, soos voeding, omgewing en kultuur. Aan die spits van hierdie navorsing was Robert Plomin, met die publikasie van sy boek: Blueprint: How DNA Makes Us Who We Are.

Plomin skryf tereg: “We now know that DNA differences are the major systematic source of psychological differences between us. Environmental effects are important but what we have learned in recent years is that they are mostly random – unsystematic and unstable – which means that we cannot do much about them.”

Mense vertel graag op Facebook hoe hulle van altyd af anders gevoel het, die buitestaander was, nie met die trop beweeg het nie en misverstaan is. Hulle is terselfdertyd reg én verkeerd. Almal voel in ‘n mate so, almal kan dit net nie so goed uitdruk nie.

Hoe sou dit gewees het as ons geslag kinders ook raakgesien is vir ons eie unieke eienskappe en menswees? As ons nie in vormpies gedruk is nie? Dan sou meeste van ons ook maar gediagnoseer kon wees met ‘n paar letters van die alfabet. Vir die nuwe geslag kindertjies kan die etikette om hulle nekkies hulle soms wurg, maar dikwels ook bevry, om bloot te leef wie hulle is.

Ons is maar almal vissies wat swem in die see, en in elkeen se hart, is hy daardie rooi vissie. Hy sien net die gryses, en daarom dink hy hy is ook grys. Maar diep in sy vishartjie weet hy, hy is rooi en hulle swem in dieselfde see, almal is aan dieselfde gevare van vistreilers en nette blootgestel. Ons is almal daardie rooi vissie op ‘n manier. Ons moet maar net leer om elkeen te swem met sy eie vin.

“Always remember that you are absolutely unique. Just like everyone else.”
― Margaret Mead

Dis snaaks! Regtig?

“Hoe sal ‘n seun ooit werklik sy ma, susters, ouma en uiteindelik sy eie vrou en dogters respekteer as sy pa herhaaldelik om die braaivleisvuur grappies oor “dom vroue” en hul geslagsdele vertel? Of wanneer hy oor en oor hoor dat vroue seksuele gebruiksartikels is, wat nie sy gelyke is nie?”

Hierdie woorde van Elsabé Brits, in ‘n uitstekende artikel in vandag se By, het my diep geraak.

Mans, dink asseblief baie mooi na, hoe diep geïndoktrineer julle is om dit dalk nie eers meer bewustelik te doen nie, maar tóg nog doen. En ons as vroue is ewe diep geïndoktrineer as ons lag vir daardie grappies. Selfs al is dit ‘n ongemaklike laggie, om tog nou nét nie ‘n scene te maak nie.

Dis tyd om dit te staak. Regtig.

Dink ‘n bietjie terug hoe het gesprekke afgeloop waar vroue probeer het om te sê hoe hulle daaroor voel? In huise na die braai, in werksplekke en op Facebook. Vroue se monde word gesnoer deur hulle te vertel hulle is oorsentitief, hulle het geen humorsin nie, om nie die feministiese etiket te vergeet wat soos ‘n aanklag om haar nek gehang word nie. Deesdae ook dié van Suffragette. Summiere skuldigbevinding, sonder ‘n verhoor.

Vroue het ek oor die dekades heen gesien stilbly hieroor, of saam gelag, maar mens kon die pyn in so ‘n vrou se oë sien. Want wat was die alternatief? Ek kan ook vrees by ‘n paar vroue onthou as ‘n ander vrou in die geselskap sou kapsie maak. Nou sidder as ek dink aan die gevolge wat so iets vir ‘n vrou kon inhou.

Dan het ons nog nie eers begin met gay vroue nie. Hulle “kort mos net ‘n goeie vry”, maar laat ek nou nie namens gay vroue praat nie, die vooroordele en aannames is nog meer as ‘n blog lank.

Julle dink ek vergroot? Vererger? Dan sou artikels soos hierbo en skrywes soos hierdie nie nodig gewees het nie en sou die hofsale nie vol gesit het van die aanklagte van huishoudelike geweld en verkragting nie. (En ons praat ook net van die klein persentasie wat wel aangemeld word.)

“To every guy who tries to say that we have already achieved equality for the sexes, if this were true, you wouldn’t be told to “man up”, “be a man”, “stop being a p*#%y”, “harden the fuck up”, “toughen up”, “boys don’t cry”, “don’t be such a girl”, “stop being a wimp”. As long as this type of language still exists in our society, then gender equality, my friends, has in fact not been achieved after all.”
― Miya Yamanouchi, Embrace Your Sexual Self: A Practical Guide for Women

Vat so!

Hoekom het die mens so ‘n drang om ander te vernietig? So ‘n tropmentaliteit wat op die swakste een toesak en nie ophou voor daar bloed vergiet is nie? Omdat ons in moderne tye leef onderdruk ons die behoefte, maar waar ons die kans kry, veral as daar ‘n veilige afstand met ‘n sleutelbord tussen ons is, gee ons meer geredelik toe aan die behoefte.

As Kya had crept closer, she saw it was a hen turkey on the ground, and the birds of her own flock were pecking and toe-scratching her neck and head. Somehow she’d managed to get her wings so tangled with briars, her feathers stuck out at strange angles and she could no longer fly. Jodie had said that if a bird becomes different from the others—disfigured or wounded—it is more likely to attract a predator, so the rest of the flock will kill it, which is better than drawing in an eagle, who might take one of them in the bargain.”
– Where the Crawdads sing, Delia Owens

Ons troetel die illusie van anonimiteit deurdat ons nie iemand in die oë kyk om dan vernietigende dinge vir mekaar te sê nie, maar dit is steeds jyself wat daardie woorde tik. Hoe weet ons ooit hoe iemand aan die ander kant dinge ervaar? Ons weet dan selfs nie eers hoe ons lewensmaats ‘n huishoudelike alterkasietjie ervaar nie.

Sou dit help as ons toegee aan daardie vernietigingsdrang en eerder soms uiting gee daaraan? Dit help sekerlik! Ek het baie jare gelede my man se spesiale konjakglase wat niemand anders as hy self mog was nie, met groot behae, een vir een, teen die tuinmuur stukkend gegooi. Het ek toe beter gevoel? Ja, vir ‘n enkele sekonde. Daarna was ek skaam oor my gedrag, spyt oor die duur glase en ek onthou nog al die jare hoe ‘n kind dit gaan optel het. Wie het nou eintlik die geveg gewen? En die koppige toutrek wat daarop gevolg het? Die emosies bly agter, bewustelik of onbewustelik en doen vir baie jare skade.

Freud het gereken dat die mens se skadukant ook ‘n aangebore doodswens het wat verantwoordelik is vir hierdie destruktiewe gedrag. Hy is wyd gekritiseer daarvoor weens die gebrek aan empiriese bewyse. Tog neem ek waar dat die mens op maniere optree wat nie logies is nie en wat mense nie self kan verklaar nie. En tóg doen hulle dit.

Sal dit help as ons meer ingestel is op mekaar se behoeftes, meer bewustelik na mekaar luister? Dit klink so maklik, maar is die lewe en verhoudings maklik? Misverstande gebeur so geredelik…

Right or wrong, it’s very pleasant to break something from time to time.
– Fyodor Dostoevsky

In die begin was daar …

In die begin was daar … wat?

Ons het mos as kinders in die Bybel geleer: En die aarde was woes en leeg, en duisternis was op die wêreldvloed. Ek het nooit mooi verstaan wat nou eintlik in hierdie ses “dae” gebeur het en wat die wêreldvloed was nie en daar is steeds geen ooreenstemming onder teoloë oor presies wat dit beteken nie. Gelukkig erken sommiges darem nou hulle onsekerheid.

In ‘n interessante artikel vandag betoog iemand dat ons nie so klinies skoon moet lewe nie “Every square inch of space contains billions of microbes— even seemingly desolate landscapes of Arctic ice or Saharan sand. Before humans, microbes were the only stuff of life on Earth.”

Ek moes geweet het my huis is té skoon, dis dalk hoekom ek laasweek siek geword het. Sê die een wat sanitizer gebruik op haar vingerpunt nadat sy ‘n PIN op ‘n kaartmasjien ingetik het, en spesiaal iets aantrek as ons Hermanus of elders gaan, wat sy deurhandvatsels met ‘n wye romp se soom, of ‘n top se punt kan hanteer.

En God het hulle geseën, en God het vir hulle gesê: Wees vrugbaar en vermeerder en vul die aarde, onderwerp dit en heers oor die visse van die see en die voëls van die hemel en oor al die diere wat op die aarde kruip. (Genesis 1:28) Toe neem die mens mos daardie boodskap ernstig op, hy gebruik sy vrugbaarheid en vermeerder die aarde tot oorlopensvol, hy heers in so ‘n mate oor die visse van die see dat mens skaars meer vis kan eet wat nie op ‘n oranje of rooi lys is nie, en die diere slag hy uit en skiet dood en vertoon die horings en smokkel die ivoor.

Vanoggend tydens ‘n gesprek met my man waar ons ons lot by mekaar bekla oor die politieke situasie, die onluste in ons omgewing en oorloë en gerugte van oorloë oor die hele wêred heen, het hy ‘n interessante analogie getrek tussen die wêreld in ‘n tyd toe daar net microbes was en die situasie nou. Dit wemel oral van ‘n klomp mensmicrobes van miljoene kleure, vorms en soorte. Party veg teen mekaar, party smelt saam om ‘n nuwe spesie te vorm, party bied weerstand teen ander, een soort sterf uit en ‘n ander sterker soort pop iewers uit en vermeerder en vul die aarde. Met wetgewing, kernwapens, apartheid en antibiotika, word mense en microbes uitmekaargejaag, maar clusters vorm weer en veg sterker terug. Vir lank kan mens ‘n kiem weghou van ‘n kind af, deur inenting en indoktrinering kan jy polio en masels vir ‘n duisend jaar onderdruk. Maar op ‘n dag laat kiem hom nie meer besweer nie en ‘n lewensbedreigende epidemie breek uit. En wanneer die duisend jaar voleindig is, sal die Satan uit sy gevangenis ontbind word. (Openbaring 20:7)

In die groter prentjie is ons land (en basies die wêreld) maar presies dieselfde as in die tyd waar microbes geheers het. Evolusie het min verander aan hoe dinge werk.

En aan die einde … is daar wat?

Daar is pas ‘n baie opwindende foto vrygestel deur wetenskaplikes, die heel eerste foto van ‘n Black Hole. Wie weet of ons op pad is om daarin opgeslurp te word, indien ons onsself nie voor die tyd vernietig nie?

Toemaar, toemaar!

Toemaar, Trisa, is woorde wat ek nog nooit in my hele lewe gehoor het nie. Nooit. Ek kan net een dag onthou wat iemand my getroos het, en dit was op my oupa Winnertz se begrafnis, toe ek skielik ontsteld geraak het omdat hulle grond op my oupa gooi. Toe troos Marthie my, en sy het gestaan en kyk hoe word haar pa begrawe! Toe voel ek só sleg omdat sy meer reg het om hartseer te wees as ek en sy toos my, dat ek eerder die skuldgevoel as die koestering onthou.

Ek is mos wat bekend is as ‘n ‘sterk vrou’. Emosioneel en fisiek ook. Ek kan dit vat! Hetsy verantwoordelikheid, werk, pyn of swaarkry. Tog wonder ek soms hoe dit moet wees om net vir een week geen, maar géén verantwoordelikhede te hê nie. Om voor gesorg te word. Nou troos en troetel is nie woorde waarmee ek grootgeword het nie en dit is nie woorde wat op enige tydstip van my lewe deel was van my dag nie. Soos sus Slakkelak tereg sê: “… maar in ons huis het mens klaar gehuil en dan opgestaan en aangegaan. Nie drukkies en jammer en sulke goed nie. Jy tjank klaar en dan staan jy op.”

In ons huis doen ek die admin, die belasting en die banksake. Maak geen fout nie, my man doen al die swaar werk in ons huis, en hy bring sy kant 200%, hy maak die koffie, bestuur die stofsuier en pak die skottelgoedwasser uit. Hy is netjies op homself en sy omgewing. Dan kan hy nog intelligente gesprekke voer ook. Hy is (meestal) ‘n plesier om aan my sy te hê, maar hy sien my as ‘n vennoot, die sterk vrou en mens wat ek is. Tog kan ek nie help om soms te dink ek wil ook partykeer oor niks hoef te dink of te besluit nie. Ek wil ook getroos en getroetel word. En ai, dit lyk darem soms so lekker as mans storm om die hulpelose wesens te hulp te snel! Ek wil ook voel hoe dit voel!

My man reken ek sal nie so ‘n hulpelose wese kan wees nie. Seker nie. Ek sou waarskynlik een van daardie demure maidens wees wat vir jare lank geheimsinnig glimlag en dan een goeie dag genoeg gehad het en dan  strip en ‘n gifmoord of iets uitvoer, of iets lekker bloederig. So dan is ek maar eerder ‘n Sterk Vrou.

Now You Know
Anaïs Mitchell

When I think about dying
I think about children
And when I think about children
I think about you

And when I think about you
I feel like crying
Crying for my youth

And when I think of my youth
I think of my freedom
And when I think of my freedom
I feel so alone

And when I feel lonely
I want you to hold me
Hold me in your arms
Ooh ooh ooh ooh

And when I think of your arms
I think about sleeping
Sleeping like a baby
All through the night

And when I think of the night
I feel like weeping
Weeping for my life
Ooh ooh ooh ooh

And when I think of my life
I want to be with you
Shoulder to shoulder
When we’re waking up

And we’re waking up
And we’re one day older
And we’re making love
Ooh ooh ooh ooh

And when we make love
I think about children
And then I think about dying
Lying in your arms

You want to know why I’m crying?
Now you know

Om beter te kan lees, my kind!

Wanneer het mense verleer om te lees wat swart op wit staan? Wanneer het dit ‘n ding geword om vreemde mense aan te val oor dinge wat hulle nie gesê het nie, of wat hulle dínk iemand het bedoel of gesê? Wanneer het dit rég geword om die hele konteks van iets te ignoreer en net een sin te vat en daarmee te lóóp? Wanneer het dit rég geword dat bekendes soos sangers en akteurs met enige iets kan wegkom, maar ons gewone plebs kan dieselfde doen en dan verguis word daarvoor? Wanneer het die tropmentaliteit ontaard in ‘n geboelie? Met luide aanmoediging van ‘n klomp bloedlekkers en dié wat popcorn nader sleep? Dan is daar ook die agternapraters, wat lank na die stof gaan lê het en net die popcorn se krummels oor is, gou nog hulle stemme wil laat hoor.

Die afgelope week was ek getuie van ‘n situasie wat ongeveer al hierdie gedrag in een klein stofstormpie opgelewer het, toe alle logika dadelik by die agterdeur uit is. Geen logiese redenasie is dan moontlik nie, mense luister eenvoudig dan net nie na mekaar nie.

En as so ‘n klein geveggie, wat eintlik net ‘n stofkolletjie op die horison is aan die gang is, dan gee dit ook ‘n ge-unfriendery en geblokkery af. Dikwels ten goede, bygesê. So verhoog die kwaliteit van my kringe telkens.

Nou wonder ek, wat het verander en waarom? Wie het verander? Sou mense dieselfde optree waar dieselfde situasie in werklikheid afspeel? Natuurlik nie! In die eerste plek sou die situasie nie eers ontstaan het nie, want mense eien hulle dinge van agter hulle sleutelbord toe, wat hulle nooit vir iemand van aangesig tot aangesig sou sê nie.

Agterna beskou, sou alles verhoed gewees het, as mense bloot met begrip gelees het wat daar staan, en nie op hol gegaan het met wat hulle dink ander bedoel het nie.

Dalk moet ons almal Ouma se bril op ons wolfsgevrete sit, om beter te kan sien my kind. En ons ore bietjie was, om beter te kan hoor, my kind.

Is grysheid noodwendig wysheid?

Hoe klink ‘n staande koffieafspraak elke oggend vir jou, waartydens daar
vir ‘n uur of twee ernstige gesprekke gevoer word oor spiritualiteit, sake van die dag, nuwe ontwikkelings, trends, wêreldsake, reis en die sin van die lewe en ook die dood?

Dit is die voorreg wat ek het, om ‘n lewensmaat te hê wat min of meer verstaan hoe ek dink oor dinge, en ek hoe hy dink. Ons stem nie noodwendig oor alles saam nie, en soms raak die gesprekke lekker vurig, sodat ontbyt teen ongeveer 10:30 ‘n uitkoms is, voordat ons dag se werk (in vrede) kan begin. Ons is bevoorreg om ons werk en ure te kies, sien?

Vanoggend het die gesprek begin met die verskillende sienings van kultuurgroepe en families oor dieselfde ding, hoe geregverdig is kritiek van ander en hoeveel gewig moet dit dra met jou eie interpretasie van iets. Ook oor iets wat my vriend Stefan gesê het: Alle kunsvorme is vertolking. Dit is juis die skildery wat soos ‘n foto lyk wat eintlik kitsch is. Hoe ‘n spotprenttekenaar eintlik baie goeie kommentaar lewer op sake van die dag, maar die vertolking daarvan verskil totaal by verskillende mense, afhangend van die agtergrond en persepsies van daardie persoon.

Dis toe dat dit my tref hoe lekker dit is om ouer te wees en bietjie wyser te voel, omdat alles waaroor jy dink en gesels gemeet kan word teen ‘n magdom van verskillende ervarings en perspektiewe waarmee jy oor die jare te doen gehad het; die agtergrond van dit wat jy gelees en geleer en beleef het. Deur dit alles loop dan ook ‘n draad van jou eie persoonlikheid, jou eie drome, hoop en vrese wat in jou denke gereflekteer word. Jyself en jou denke kan nooit ontkoppel word van dit wat rondom jou gebeur nie, want dit is juis daarin wat jy jou eie waarheid vind.

Characters are not born, like people, of woman; they are born of a situation, a sentence, a metaphor, containing in a nutshell a basic human possibility. The characters in my novels are my own unrealized possibilities. That is why I am equally fond of them and equally horrified by them.
– Milan Kundera

‘n Groen Boek oor kleur

Elke mens het ‘n storie. Die waarheid is soms vreemder as fiksie, maar altyd eg en hartroerend. Sommige stories word vertel, maar soms maak ‘n boek of ‘n fliek ‘n mens ook toenemend bewus van die aaklige wete dat daar nie net in Amerika nie, maar ook hier by ons, duisende verhale is wat nié vertel is nie. Aaklige verhale. Soos die een van dr Don Shirley in Green Book. Wat ‘n waardige wenner van die Oscar vir beste fliek!

Green Book vertel die verhaal van dr Don Shirley, ‘n gesofistikeerde wêreldklas African-American pianis, wat in 1962 op ‘n konserttoer in die Deep South gaan. Shirley benodig ‘n drywer en iemand wat moet sorg dat sy optredes glad verloop en hy werf vir Tony Lip, ‘n tawwe uitsmyter met vinnige vuiste, uit ‘n Italiaanse-Amerikaanse omgewing in die Bronx. Ondanks hul verskille ontwikkel die twee mans gou ‘n onverwagse band terwyl hulle rassisme en gevaar in ‘n era van segregasie konfronteer. Dit gebeur in die era van Jim Crow, Dit is van 1936 tot 1966 deur New York City se posman Victor Hugo Green opgestel en uitgegee. Tydens hierdie era was daar gruwelike rassediskriminasie en het mense op reis geweldige probleme soos weiering van bediening in restaurante, verblyf tot arbitrêre arrestasie ervaar. In reaksie hierop het Green ‘n gids opgestel van plekke wat relatief vriendelik teenoor die Afro-Amerikaners was.

As ‘n mens net die tema van die verhaal van die twee mans op die konserttoer lees, dan besef jy die fliek kon so maklik ontaard het in ‘n blote tranetrekker wat ‘n punt wil maak. Maar dit was nie en dit het nie. Dit is ‘n briljante fliek op alle vlakke; die subtiele spel, musiek, cinematografie, humor en menslikheid. Dit wys dat eerlike, opregte menslike gedrag dikwels lei dat ander beter verstaan, dat verandering wel moontlik is deur ‘n waardige voorbeeld. Dit is ‘n diep menslike verhaal van familiewaardes, eensaamheid, verontregting en vernedering, maar die ware wenner is die een wat waardig bly.

It takes courage to change people’s hearts.
– Oleg

You never win with violence. You only win when you maintain your dignity.
– Don Shirley

The world is full of lonely people afraid to make the first move. 
– Tony

Ek hou van jou!

Een van die lekkerste dinge van ouer word én in ‘n gelukkige huwelik te wees, is dat dit die seksuele spanning tussen mense verminder.

Behalwe die feit dat ek nie meer so hoef te keer vir my wickets soos vroeër jare nie, is ek nou baie vryer om doodgewone vriendskappe te kies met enige mens, ongeag geslag, gender, of ouderdom. (Snik-snik, dit beteken seker ook ek is nou finaal oor die wal…).

Ernstig nou, toe ons jonger was, was dit nie regtig “aanvaarbaar” vir mans en vroue om vriende te wees as dit nie ‘n gesamentlike gesins-vriendskap was nie. Ook nie vir straight vroue om doodgewone vriende met gay vroue te wees nie. Veral ook nie as jy naastenby dieselfde ouderdom was nie. Dit is net hoe die lewe was in suburbia. Om mens te wees, is mos ook maar om van hormone aanmekaargesit te wees, en seksuele spanning was nie net ‘n gevaar vir vriendskappe nie, maar amper ‘n gegewe as ‘n man en vrou groter vriende was as wat die gesinne was. Dit was asof ouderdomsgroepe ook meer afgebaken was, miskien ook maar omdat skoolgaande kinders ‘n mens se sosiale lewe in ‘n mate bepaal het. Vriendskappe was ook baie meer homogeen ten opsigte van sosiale status.

Hoe heerlik bevrydend is dit nie nou, om bloot vriendskappe te kan hê, bloot vir wie die mens is, en dit nie meer te meet aan ouderdom, gender, of enige iets anders nie.

Wat het verander? Die zeitgeist, die samelewing of geestelike groei in myself? Ongeag, dis ‘n wonderlike tyd om nou te lewe en ek beplan om presies dit te doen solank ek lewe – om te lewe. Die lewe is maar ‘n lek aan ‘n stokkielekker lank. Geniet die soet en die suur daarvan, en wie weet as jy lank genoeg met genot daaraan suig, is daar lekker fizz in die kern. Die fizz van vriendskap.


On Friendship
Kahlil Gibran – The Prophet

Your friend is your needs answered.
He is your field which you sow with love and reap with thanksgiving.
And he is your board and your fireside.
For you come to him with your hunger, and you seek him for peace.

When your friend speaks his mind you fear not the “nay” in your own mind, nor do you withhold the “ay.”
And when he is silent your heart ceases not to listen to his heart;
For without words, in friendship, all thoughts, all desires, all expectations are born and shared, with joy that is unacclaimed.
When you part from your friend, you grieve not;
For that which you love most in him may be clearer in his absence, as the mountain to the climber is clearer from the plain.
And let there be no purpose in friendship save the deepening of the spirit.

A room of my own

I want a room of my own … Dit is die versugting van vele vroue oor die wêreld.

As tweede oudste in ‘n groot gesin (boonop met ‘n ouma en oupa in die huis) was ons groot plaashuis nie groot genoeg dat ek ooit die voorreg van ‘n eie kamer gehad het nie. Na skool (Lees hier van my ‘trauma’ om op 16 die lewe te moes in) het dit gebeur, en het ek die weelde van ‘n eie kamer gehad. Ek kan net dink hoe moeilik dit vir my ouers moes wees om hierdie 16-jarige kind by die koshuis af te laai, waar ek verpleegkunde gaan studeer het. My ouers wou bitter graag hê dat ek onderwys gaan studeer, maar nee, ek wou geld verdien terwyl ek studeer. (Die verpleging het na twee jaar nie meer gewerk nie, want toe wou sussie trou, maar dis ‘n heel ander storie.) En ek het darem later op eie stoom geleerd gekom. “Iets om op terug te val” soos mense dit daardie tyd genoem het.)

Deel van die wonder van daardie twee jaar van studentverpleegkundige, was my eie kamer. Ek kon nooit die gesogte groot hoekkamers begryp, waarin goeie vriendinne twee-twee gebly het nie.  Een van die dinge wat ek onthou, is dat twee van my goeie vriendinne wat so ‘n kamer gedeel het se panties so deurmekaar geraak het dat hulle later sommer altwee uit een pantielaai aangetrek het. Wie onthou nog Woolies se panties uit die 70’s met die gekleurde rekkies en die bypassende blommetjie links? Ek was maar ‘n loner en sosiaal het ek nie vreeslik goed gevaar nie. Daar was vir my niks lekkerder as om in my eie kamer te lê en lees nie. Die koshuistannies was maar kwaai, en daar was reëls, maar steeds. Dit was my kamer. Myne.

Nou ja, die lewe werk maar snaaks. Op 18 het sussie weer gejeuk en gaan staan en trou. Vandag is ek bly, want op 21 het ek reeds altwee my kinders gehad en al was ek waarskynlik maar onkundig oor die lewe en as ouer, het my kinders dit blykbaar nie te erg teen my gehou nie, en het ek ek darem so mettertyd met die lewe opgevang. Privaatheid in ‘n huis met twee kleintjies? Volgende vraag…

Die behoefte aan A room of my own was maar altyd daar, maar ons huis was altyd baie gewild onder die kinders en later tieners. Ek is lief vir kinders en dit was goed dat hulle maters kon kom speel. Die swembad en die vol yskas waaruit hulle onbeperk kon eet, het natuurlik ook ‘n rol gespeel. Dit was blykbaar nie so in alle kinders se huise nie. ‘n Liewe vriendin het ek juis so leer ken. Sy het een goeie dag aan die deur geklop en gesê sy wil die vrou agter die yskas ontmoet … Yskas? Ja, toe sy gister haar seun by my dogters kom haal het, het hy haar in die kombuis ingevat en triomfantlik die yskas oopgemaak en gesê sy moet mooi kyk, want so moet ‘n yskas lyk … Nietemin. My huis was altyd vol kinders en maats.

Met al die kinders het ek nog minder privaatheid gehad. My ontsnappingsroete was altyd badkamer toe, in die goeie ou dae toe ek nog sonder ‘n bril in die bad kon lê en lees (in die dae voor leesbrille en lensvervangings). Een dag net toe ek weer met my toon warm water bygetap het, was daar so tentatiewe kloppie en het die badkamerdeur saggies oopgegaan. Een van die kinders se vriendinne het saggies ingekom, op die toilet kom sit, mooi geglimlag en gesê: “Ek kom sit bietjie by Tannie, dat Tannie nie so alleen is nie … ”

Met ons gastehuis sien ek dat niks oor die jare verander het nie. Jong mammas kan steeds nie in privaatheid stort nie. Elke keer as ek die gastewoonstelle se storte blinkvryf nadat daar kindertjies was, vryf ek taai handjies aan die buitekant af, al op een hoogte, reg rondom.

So het die kinders die huis verlaat en het die huis net aan ons twee behoort, maar kort daarna het ons Kaap toe verhuis. Hier het ons drie wooneenhede, maar die enigste ruimte wat net myne is, is die kol hier bo in ons studio waar my lessenaar staan. Hier pak ek my seeskatte (klippe en goeters) uit, hang ek my toorgoed op en as dit deurmekaar is, is dit nou maar so.

I want a room of my own …

“A woman must have money and a room of her own if she is to write fiction.”
― Virginia Woolf, A Room of One’s Own