Een Jaar Later

Wat ‘n jaar was 2020 nie! Hiermee lig ek ‘n glasie op myself! Vandag, ‘n jaar gelede het ek ‘n doelbewuste besluit geneem dat ek my nie deur die inperking sou laat onderkry nie. En ek het nie! Ten spyte van ‘n paar laagtepunte, het ek geweldig baie vermag.

It was the best of times, it was the worst of times. Charles Dickens het waarskynlik 2020 in gedagte gehad toe hy hierdie woorde geskryf het.

Daar was absolute hoogtepunte en by my persoonlik ook laagtepunte, hartseer en blydskap. Alles was intens. Die swaarste was die afsterwe van my ma. Sy in Mei oorlede. Die moeilikste was om te sien hoe sy haar laaste weke alleen moes ly, sonder haar kinders se teenwoordigheid, al was van my susters naby. Ek is egter bitter dankbaar sy kon die spanning rondom die hele Covid situasie gespaar bly.

‘n Lastige knieligament het my oefenprogram gekniehalter. Letterlik. Voordat dit reg was, het Corona my in sy aaklige stekelrige kloutjies beetgekry en Covid laat my steeds les opsê. Die meeste van die simptome het nou verdwyn, maar my bene pyn steeds. Dit gee my darem tyd om baie ander dinge te doen.

Danksy my tegniese vaardighede en my liefde vir lees, het Boekemakranka vlamgevat, en saam met my formidabele spanmaat Analize Viljoen, het Boekemakranka baanbrekerswerk gedoen vir aanlynboekgesprekke en bekendstellings. Ons het in hierdie jaar meer as 60 aanlyngesprekke gedoen. Daar was ook ‘n paar mediaonderhoude, vir koerante en ‘n tydskrif.

LAPA Uitgewers het in November Oor en Weer uitgegee, wat ek saam met Analize Viljoen geskryf het. Dit was ‘n geweldige hoogtepunt vir my!

Die Hipnose kursus waaraan ek die afgelope drie jaar studeer het, het ek sukselvol voltooi. Cum laude. Ek kan nou ook CHyp agter my naam skryf. ICCHP is ‘n gerekende instansie en ek is ook geregtig om op die IHR International Hypnotherapist Register te registreer.

Die bestuurder van Whale Coast FM het my genader, hy was beïndruk is met my kombinasie van vaardighede en ek doen nou onderhoude vir hulle met mense oor interessante gebeure in ons omgewing.

Rapport het my gevra om ‘n paar resensies te doen.

Groot pret was toe die filmspan van Fiësta vir KykNet by ons huis was om ‘n onderhoud te doen oor ons boek, Oor en weer, en die volgende dag was ek deel van die Oppie Yard Fest, aangebied deur Frazer en Deniel Barry. Frazer is aanbieder van Fiësta en die filmspan het opnames gemaak van al sy kreatiewe vriende se dinge tydens die inperking – oor 3 dae is ons op die lug! Van die groot name daar was onder andere Lien Botha, Gerard Scholtz, Anton Goosen, Meneer Naudé en Hakkiesdraad Hartman.

Ek is trots op wat ek vermag het, nie net my eie dinge nie, maar ook ondersteuning aan ander in die dorp op verskeie maniere.

It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of light, it was the season of darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair.
– Charles Dickens, A Tale of Two Cities

50 Jaar Later

Vanoggend se roereier het my laat terugdink aan ‘n dag amper 25 jaar gelede, toe ek die lekkerste roereier ooit geëet het en vir jare lank probeer het om die roereier perfek en presies net so te kry. Vandag besef ek waarom dit so lekker was, Gordon Ramsay verduidelik presies hoe om daardie fyn, romerige roereier te maak.

Die geleentheid was ‘n ontbyt die oggend nadat ons in die skoolkoshuis oorgeslaap het na die 1972-matrieks se 25-jaar reünie Volgende jaar is daar moontlik ons 50-jaar reünie. Daar het al ‘n hele klompie van ons groep weggeval, en wat kan nog hierdie jaar gebeur? Ons verganklikheid word al hoe dringender onder ons aandag gebring.

Facebook het dit makliker gemaak om die mense op te spoor, maar ek is verstom hoe min van ons groep eintlik in die ‘openbare domein’ is. Moontlik word dit wat ek doen vir ‘n lewe grootliks bepaal deur sigbaarheid op die internet, moontlik is dit my ingebore nuuskierigheid oor en belangstelling in tegnologie en ook ander mense se lewens, maar meer waarskynlik is dit bloot die tikkie ekshibisionisme in my wat maak dat my lewe so ‘n ope boek is.

As so ‘n reünie wel plaasvind, sou ek wou gaan? My eerste instink is ja, maar ek het dadelik my motiewe bevraagteken, en besef dis maar net blote nuuskierigheid wat sou maak dat ek sou wou gaan. Ek ken myself, ek is geen party animal nie, en ek sou almal wou bekyk, en na 10 minute huis toe gaan. As ek nie in die vyf jaar op hoërskool met iemand sou aanklank vind nie, waarom nou skielik? Ek hou nie van small talk nie, waarom sou ek teen groot koste met ‘vreemdelinge’ wou doen? Met ons 15-jaar reünie het min mense my herken, of my geselskap opgesoek. Ek was immers een van die Onsigbares op skool. ‘n Taamlik arm plaaskind. Gelukkig darem die arm-maar-ordentlike soort. Die dorpskinders het mekaar geken sedert laerskooldae en saamgespeel, die koshuiskinders was ‘n geslote groep wat niemand in hulle binnekring wou hê nie.

Met die 25-jaar reünie het ek al bietjie ontluik, ek was in ‘n akademiese omgewing en het gaan selfvertroue leer by Toastmasters. My gym-lyf was skraal en glad, bruin en soepel. Ek onthou my kort wit rokkie het nogal reaksie van die manne ontlok, sommer met die aankoms het ek twee agter my hoor praat oor my gebrek aan (altans wat hulle gedink het is ‘n gebrek aan) onderklere. Daardie aand het ek gesien 25 jaar doen niks aan soolseuns se hormone nie. Dis nie dat ek so danig oulik was nie, ek dink net die kontras met die skooldogter was nogal groot. Weer het min mense my regtig herken, of my geselskap opgesoek. My lyf ja, maar my geselskap? Maar dankie aan Hendrik, vir die bier wat jy vir my gekoop het, en iets moois vir my gesê het.

Op ons Facebook-skoolgroep word min ander dinge gedeel as reëlings en foto’s van die jaarlikse reünies; en natuurlik afsterwes. Ons is immers nou in daardie tydvak dat dit nie meer onnatuurlik is of dat mense sê, so jonk nog, nie. Niemand deel egter mooi dinge daar of prestasies nie. Natuurlik sou dit interessant wees om te sien wie het uiteindelik sukses behaal in hulle lewens. Maar waaraan meet jy sukses? Wat is sukses? Word dit gemeet aan jou inkomste, jou geleerdheid, jou voertuie, woongebied, vakansiehuis, oorsese reise, suksesvolle kinders, kortom alles wat status verleen?

Ek het wel op skool ‘n paar wonderlike maters gehad, met wie ek (danksy Facebook) weer kontak het. Jane, Estelle, Marietjie, Ilse en Carel, julle verryk steeds my lewe, net soos op skool. Ag en nou verlang ek sommer ook weer na Gesina ook! Natuurlik is daar ‘n klomp van my ou skoolmaats wat ek graag sou wou sien. Miemie, Sue, Hannetjie en nog ‘n paar.

Ek glo die mense wat ek nodig het in my lewe vir my verdere groei en ontwikkeling, sal my paadjie kruis, reünie of te nie. Ek hóéf my nie meer te meet aan ander soos op skool nie. Ek is happy and content, my lewe is lekker en relatief ongekompliseerd, ek het absoluut alles wat my hart maar kan begeer, al kan dit nie altyd meeding met die tradisionele maatstawwe van sukses nie en al is dit nie baie in materiële terme nie. So sit ek nou maar lekker hier by die see en kyk maar so na die wind en die wolke op ons berg wat die mis en die reën bring… En wonder oor sukses.

We grow neither better or worse as we get old, but more like ourselves.” – Bernard Baruch

Post Toasties is mos nie kos nie!

Elke keer as ek my tande so wegsink in ‘n suurdeegbroodjie dat die tandmerke so in die plaasbotter bly sit, dink ek hoe ek my as kind geskaam het hiervoor. Die ander kinders het lekker sagte spierwit brood met rooi konfyt uit ‘n blik gekry. En óns moes tuisgekookte appelkooskonfyt op suurdeegbrood met harde korsies eet. Of gemaalde kaiings! Ek het my doodgeskaam vir die gesonde koringkleur van stoneground meel wat ons self by Wenholdt se meule gaan koop het.

Daarom het ek nie brood skool toe gevat nie. Die brood en eier van die ontbyt, waaroor ek my óók geskaam het as ek hoor van die ander kinders se Post Toasties, het my vol gehou tot die gekookte ete na skool. En ek moes sit tót ek my boontjies geëet het!

Daarna kon ek tuisgebakte koekies eet soveel ek wou… ‘n Keuse uit verskillende geelgeverfde lampolieblikke. Of van die koek met die klapper en Post Toastielaag, wat bros gebak bo-op die koek ‘n soet laag gevorm het. Ander kinders het lekker Bakers gemengde koekies uit ‘n pakkie gekry. Ons nie, en Post Toasties is nie kos nie.

Ons was dalk arm, maar hierdie is ‘n skatryk nalatenskap.

There are so many more important things to worry about than how you’re perceived by strangers.

– Dennis Lehane

‘n Inbrekertjie met Respekte

Ons dorp het mos hierdie probleemkinders. In 2017 met die groot brande toe ek mense by die Spar voorkeer en vra vir kos en drinkgoed vir die brandbestryders, kom drie van die stoutes ook daar aan om te verneem wat gaan aan. Hulle check daardie trollies met eetgoed mooi uit. Ek het geduldig verduidelik die firefighters is heroes en daarom kry hulle kos en Coke. En hulle kan ook eendag heroes wees, maar dan moet hulle eers skoolgaan. Enetjie sê die kinders sê as hy by die skool kom, gaan hulle hom uitsort, daarom gaan hy nie. Met blink ogies vertel hy, hy is reg vir hulle, hy gaan hulle ‘stiek’. En uit sy flenter broeksak haal hy so klein skêrtjie uit. En hy swaai daai skêrtjie so voor my neus. Hierdie kinders is stout, maar die outjie wou ook maar net aandag en ‘n hug hê. Hulle bly klein seuntjies met ‘n hart en gevoelens en emosies, wat moet veg vir oorlewing.

Ek het dieselfde gevoel toe ‘n stout seuntjie in Doringbaai wat ek moes aanpraat omdat hy in ons gastehuis kom snuffel het, my so respekvol uitgevloek het.

‘n Inbrekertjie met respekte …

Toe ons daar aankom, was dinge half deurmekaar met die eienaar wat dorp toe is en ons kamers nie heeltemal reg nie. In die harwar van handdoeke vra en ‘n Samoa ou wat nie Engels verstaan nie wat probeer help, is daar toe twee up-to-no-good seuntjies ook tussenin. So agt, nege. Op ‘n stadium vang ek hulle in ons blyplek probeer inkom en ek jaag hulle toe. Enetjie skree toe, hy soek net ‘n tweerandjie wat dalk rondlê, maar mevrou se ma se poes dan ook! En dergelike kleurryke taal. Mevróú se ma se poes nogal. ‘n Inbrekertjie met respekte.

My suster kom sê ‘n rukkie later sy sien die twee loop met ‘n wielspanner rond en ons worrie toe nou oor ons kar. Skaars ‘n halfuur later kom die Samoa en sy vroutjie daar aan en sê die kinders het ingebreek by hulle stoor maar die polisie het hulle kom inlaai om huis toe te vat.

En toe. Toe kom die polisie verby, met daardie tweetjies op die agtersitplek. Die absolute gelatenheid op die gesiggies wys hulle ken daardie sitplek. En die polisieman stop om verskoning te vra vir die insident en sê: “Ons is absoluut moedeloos, die enetjie is nie reg in sy kop nie en die ander een net fokken stout”. My hart was so seer, die polisieman was vol deernis en het gesê hulle omstandighede tuis is droewig van al die drank.

En toe hulle so wegtrek, toe wil ek my oë uit my kop tjank oor die kinders. Oor waarheen hulle teruggevat word. Van bang dat die ouers hulle gaan slaan. En omdat ek nie vir hulle eerder kos en vrugte gegee het nie maar hulle gejaag het.

As hulle vandag alle drank sou verbied tydens en selfs na die Covid-19 pandemie, sal ek dit met liefde opgee as ek weet dat dit hierdie kinders se huislike omstandighede kan verbeter.

Doringbaai

Die Wêreld is in Chaos! Regtig?

Die afgelope week was ‘n gespanne tydperk, nie net plaaslik nie, maar wêreldwyd. Soveel dinge het net gister die hoofnuus gehaal, oor onrus en gewelddadige opstande oral. Moord en doodslag. Natuurrampe.

Daar was opstand in Nederland oor inperkings. Ná drie agtereenvolgende nagte van gewelddadige onluste oor, bly die situasie in Nederland gespanne. Die polisie het hul teenwoordigheid verhoog om nog ‘n nag van onrus te voorkom.

In Indië kom boere in opstand met trekkers. Die polisie het 200 betogers aangehou ná Dinsdag se dodelike geweld in Indië se hoofstad Delhi tydens ‘n massiewe betoging teen landbouhervormings. Een betoger is dood en meer as 300 polisiebeamptes is beseer.

In Rusland is byeenkomste ter ondersteuning van die gevange opposisieleier Alexei Navalny Saterdag rondom Rusland gehou. Tienduisende mense het ‘n swaar teenwoordigheid van die polisie getrotseer om die betogings by te woon

Duisende mense in Australië het betoog teen die swak behandeling van inheemse mense op ‘Australia Day’, die nasionale vakansiedag wat die British First Fleet in 1788, vier. Dit staan bekend as ‘Invasion Day’ by Aboriginal mense. Sommiges assosieer dit met braai en swembadpartytjies, maar vir diegene wat daarteen betoog, is dit ‘n herinnering aan die wrede kolonisering.

Die verdelende nuwe aborsiewet van Pole, wat aborsies effektief verbied, het gister laat in werking getree. Betogings het oornag oor die land uitgebreek met verwagting van meer onrus in die komende dae.

In die VSA is die politieke klimaaat so dat ‘n gerekende Civil War historikus, professor Nina Silber, die volgende burgeroorlog voorspel.

Gister was ook Remembrance Day vir die Holocaust, seker die grootste tragedie in ons heugenis.

Corona. Covid. Entstof. Invermectin. Enough said.

Eloïse se verwoesting in Beira.

‘n Man is gister minder as 500m van ons af vermoor.

Sometimes chaos is the very thing that deliberately shakes up our neatly ordered world’s in order to get us out of the neatly ordered ruts that have kept us stuck.”
― Craig D. Lounsbrough

Ons ervaar hierdie as chaotiese tye, daar is onrus oor totaal uiteenlopende dinge oral in die wêreld. Maar wat as daar oral orde was?

‘n Belangrike ding wat ons uit The Chaos Theory* kan leer, is die voortdurende veranderende lewensstroom of lewenspad. Ons kan nie ‘n lewe met verwagtinge dat dinge moet gaan soos dit ons pas, leef nie. Ons gaan sonder uitsondering teleurgesteld wees. Dit is dikwels die oorsaak van ons hartseer. Ons moet ophou om ‘n lewe te leef wat veilig voel, om te wil weet wat om elke draai wag. Daar is oneindig baie moontlikhede en onbekende vurke in die paaie van ons planne en verwagtinge, wat ons in ons eie realiteite uitdroom. Dit word ons eie werklikhede genoem omdat ons dit bou met ons verstand en ons emosies, slegs toegerus met ons eie verlede, eie omstandigheide en eie realiteit.

Tog is daar soveel ander mense in die wêreld, met ander verwagtinge, ander realiteite.

En wat as ons maar net glo dat orde is wat ons wil hê? Die lewe wat ons tot dusver geleef, is immers die produk van ons eie keuses en gegewe omstandghede, met ‘n klomp veranderlikes van buite af, wat ons nie self kon kies nie. Maar dit is wat vir ons bekend is. Wanneer ons verlang na, en droom van ‘n ander soort lewe sonder hierdie buite-faktore, is dit presies dit – ‘n droom. Die onbekende. Verwagtinge waaraan heel waarskynlik nie voldoen kan word nie. Ons kan dit egter verweef in die wonderlike chaos wat ons eie werklikheid is. Dit gee hoop dat dinge vir onsself beter sal gaan.

Daar is eintlik soveel om dankbaar oor chaos te wees, want dit bring die onbekende. Chaos kan mooi en rustigheid ook bring, soos die prentjie bo. Wat is die punt daarvan om te droom oor orde in alles, as ons presies weet wanneer en hoe ons drome waar sal word? Waar is die uitdagings wat ons nodig het vir innerlike groei?

Dit is die groter prentjie. In ons eie kleiner wêreldjies, sal daar altyd weer orde na chaos wees. Dit moet ons óók glo om te oorleef. En dit is wat hoop gee vir oorlewing. Want eineindelik is ons almal maar op ‘n manier besig met ‘n stryd om oorlewing.

“In chaos, there is fertility.”

― Anais Nin

*Chaos theory is an interdisciplinary theory stating that, within the apparent randomness of chaotic complex systems, there are underlying patterns, interconnectedness, constant feedback loops, repetition, self-similarity, fractals, and self-organization. … This behavior is known as deterministic chaos, or simply chaos. (Wikipedia)

Goud, Wierook en Mirre

Iemand het vroeër gepraat van geurige olies, goud, wierook en mirre. Pleks dit my soos ‘n Bybelse maagd laat voel, verplaas dit my toe nou dadelik na die dag toe ek gedink het ek pleeg doelbewus diefstal in ‘n Monastery wat dateer uit 4 nC, omdat ek my vir die ou Priester daar vererg het.

In 2001 was ons met ons een dogter in Cyprus, en dit was heerlik om na al die ou geskiedkundige geboue en Monasteries te gaan kyk. Daar word beslis te min bemarking gedoen oor Cyprus as vakansiebestemming. Een van die plekke wat ons besoek het, was Stavrovouni Monastery naby Larnaca. Dit is hoog op ‘n bergtop gebou, en dit is ‘n moeilike paadjie soontoe met ‘n kar. Hoe die mense die plek daar gebou gekry het soveel eeue terug, weet ek glad nie.

DSC09868

Ons is voorgekeer deur ‘n waardige ou Priester, wat ons streng meegedeel het dat die Monastery slegs deur mans besoek mag word. John is toe daar in, en ons twee bly toe in die curiogedeelte en kyk na al die klein ikone en goedjies wat te koop is. Wat ons sonde was weet ek glad nie, ons kon eintlik aan niks vat nie, behalwe vir die bak pienk swieties wat daar gestaan het. Ewe skielik het die waardige ou man met swaaiende lappe en vlerkmoue soos ‘n vlermuis daar aangvlieg gekom en ons twee daar uitgeboender. Ons skrik toe nogal, want ons het niks gedoen nie, behalwe dalk ‘n paar sagte Afrikaanse vloekwoorde oor sulke diskriminasie onder mekaar. Dit is immers ‘n gewyde plek. Ek sê toe vir Fief, kom ons eet sy swiets, want hy het ons klaar gejaag, meer kan hy nie doen nie. Toe vat ons elkeen ‘n paar van hierdie lekker pienk swieties en prop dit ons monde. Gelukkig kon ons dit in tissues uitspoeg, al was ek lus om dit op die ongeskikte ou vlermuis se vloer te spoeg.

En so het ons met Mirre kennis gemaak. Van kindsbeen af wou ek graag weet wat presies is Mirre waarvan die Bybel praat. Toe kon ek eerstehands sê, dit is harsagtig, bitter soos gal, ten spyte van die heerlike soet reuk, wat ons aan die Turkish Delight herinner het waaraan ons die hele vakansie daar gesmul het. En dit klou aan jou tande. Hierdie boksie bêre ek na tintig jaar jaar nog steeds, en dit het nog niks van die geur verloor nie.

Perched on a rocky peak, Stavrovouni means Mountain of the Cross. According to tradition; it was founded in the 4th century by the mother of Constantine the Great, Agia Eleni, who left a fragment of the Holy Cross at the monastery. The brotherhood is extremely devout, keeping vows as strict as those at Mount Athos in Greece.

“Smell is a potent wizard that transports you across thousands of miles and all the years you have lived. The odors of fruits waft me to my southern home, to my childhood frolics in the peach orchard. Other odors, instantaneous and fleeting, cause my heart to dilate joyously or contract with remembered grief. Even as I think of smells, my nose is full of scents that start awake sweet memories of summers gone and ripening fields far away.”

― Hellen Keller

Om Kreatief te Sleur

My dae word al lank verdeel in kategorieë. Huishoudelike sleur, kreatiewe sleur en kreatiewe werk. Oefening/rus/ontspan/uitstappies uitgesluit, dis doen ek tussenin soos nodig.

Huishoudelike sleur met al die mundane takies is nie net sleg nie, ek dink mos lekker stories en projekte uit agter die strykplank. En ek kry plesier uit netjiese stapeltjies gevoude wasgoed en ‘n sekere orde in hoe ek die wasgoed op die droograk hang. Elke ding het sy spesifieke plek en rigting op die droograk. Pedanties dalk ja, maar dit gee sin in my sleur.

Kreatiewe sleur orden ook my kop. Daardie sleurtakies wat nie vandag móét gedoen word nie. Websites se onderhoud, kyk na SEO ens. Die organisering van foto folders en musiek playlists. Die plesier om ‘n kas of laai wat pas uitgeskrop en reggepak is, hou lank, elke keer wat mens die orde sien.

Ek was lank buite aksie vir enige iets behalwe skadebeheer in die huis doen, maar kon darem admin en rekenaarwerk onder beheer hou.. Eers Die Knie, toe Covid en toe Die Seisoen. Normaalweg gaan ek elke jaar so einde winter in hierdie fase wat homself vandag aangemeld het – Die Groot Skoonmaak en Uitgooi. Ek doen elke dag net een kas of een laai totdat ek klaar is. Omdat ek van nature netjies is, is my kaste ooit deurmekaar nie, maar tog voel alles net skoner en ligter as ek klaar is.

Ek het met ‘n maklike een begin, die kas met skoonmaakmiddels, maar dan gaan dit so:

  • Kyk, Windolene! Dan maak ek gou al die spieëls onder skoon.
  • Kyk, Woodoc! Dan gaan doen ek gou die geelhout koffietafel en my ouma se kjees.
  • Kyk, Leather protecter! Dan gaan doen ek gou die leerbanke.

Maar genoeg nou! Gou tyd vir ‘n oefensessie voordat ek kom by die ding wat my die meeste plesier gee! Kreatiewe werk, kreatiewe skryfwerk. Ons kry sulke goeie resensies en terugvoer van lesers oor Oor en weer, dat ek gemotiveer is om aan te hou. Kliek op hierdie skakel om die e-boek by LAPA te koop.

Resensie in Rapport: https://www.netwerk24.com/Vermaak/Boeke/begeertes-van-die-gees-en-die-vlees-20210103

Bestel die papierboek hier by LAPA Uitgewers.

Koop op AMAZON, waar jy ook die eerste 10% gratis kan lees.

“The world is not to be put in order. The world is order. It is for us to put ourselves in unison with this order.”

― Henry Miller

Is Covid die nuwe Melaatsheid?

Melaatsheid het al so te sê uitgesterf omdat dit nou behandelbaar is, maar voorheen was daar inrigtings soos Westfort waar mense wat daaraan gely het, aangehou is.

“Die afsondering van melaatses het wêreldwyd tot laat in die twintigste eeu voortgeduur. In Suid-Afrika was die verwydering van melaatses uit die gemeenskap en hulle isolering wetlik verpligtend tot 1977. Hulle is dus inderdaad nie gehospitaliseer nie maar aangehou. Daar is na die melaatses in die inrigtings verwys as inmates” (aangehoudes of gevangenes). Net soos politieke gevangenis is aan die melaatses nommers toegeken.” Lees die volle artikel HIER.

En nou is daar Covid. Covid-19 – Die stil siekte. Die siekte waaroor almal praat, behalwe dié wat hom het. Dis besmetlik, en jy is nou self besmetlik, daarom bly jy maar stil. Jy vermy mense, lank nadat jy hulle kon aansteek, want jy voel soos ‘n uitgeworpene. Bietjie soos ek my voorstel ‘n melaatse gevoel het.

Covid-19 – Vir my was dit ‘n siekte van die sintuie. Die siekte wat jy kan voel, maar nie kan sien nie. Jy hoor hom in die hol, droë hoese wat uit jou longe skeur ja, maar jy sien hom nie. Of nee, jyself sien hom tóg. Jy sien hom in jou oë as jy in die spieël kyk soggens. Jy sien die oë van ‘n besmetlike mens. Want jy kan nou ander aansteek, jy kan nou ander se dood veroorsaak. Jyself hoor hom ook. Jy hoor hom in jou ore wat skielik ekstra sensitief is vir geluide en vir drukking. Jy ruik hom ook – jy ruik soms die rook wat niemand anders ruik nie. Jy ruik iets soos rooiaas wat drie dae in die son gelê het. Gelukkig is daar soms ook vanilla in die lug wat jy nie self spuit of mee bak nie, die reuk van varsgebakte koek wat niemand bak nie. Jy proe hom ook. Wanneer jou smaak terugkom, proe kos anders en jy eet skielik goed waaraan jy nooit jou mond gesit het nie: rou uie, gherkins en Marmite.

Die sesde sintuig, intuïsie is ook opgeskerp. Mens weet intuïtief jy moet wegbly van mense en jy doen dit ook, om hulle te beskerm. Self het ek nie omgegee dat mense weet ek was siek nie, dit is beter dat hulle weet om my te vermy.

Wat ek glad nie verstaan nie, is waarom daar so ‘n stigma kleef aan Covid. Mense wil nie erken dat hulle of hulle gesinslede dit het nie. Niemand mag weet nie. Daarom loop sommige van hierdie mense in die dorp rond, sodat niemand moet weet nie. Ander kruip weg, sodat niemand hulle sien of hoor nie. Hoe weet ek dit? Mense skryf vir my en sê dit vir my, vra raad.

As mense meer openlik daaroor is en erken dat hulle siek is, gaan minder mense by hulle aansteek en meer mense gaan waarskynlik hulp aanbied. Selfs net ‘n bietjie simpatie help, mens voel ongelooflik weerloos en emosionele bystand is net so nodig soos hulp met inkopies of iets anders. Die tyd van melaatse inrigtings is verby. Ons leef in ‘n eeu waar ons deur verantwoordelike optrede deur maskers te dra, sosiale afstand te hou en te saniteer, besmetting kan vermy. Doen die regte ding, jy sal self weet wat. Totdat entstof geredelik beskikbaar is, is ons uitgelewer aan mekaar.

Soos Alta Cloete sê: Beveg die stigma – moenie stilbly en geheim hou as jy Covid-19 kry nie. Dis ‘n siekte, nie ‘n skande nie. Elkeen wat swyg, versterk die stigma. En die stigma veroorsaak dat mense emosioneel ekstra swaarkry en ook dikwels te lank uitstel voor hul mediese hulp kry.

“Bad enough to be ill, but to feel compelled to deny the very thing that, in its worst and most active state, defines you is agony indeed.”

― Sally Brampton

Serendipity?

T: My voete soek seewater, soos in nóú!

J: Ek wil nie nou gaan nie.

T: Oukei! Sien jou netnou, ek gaan net bietjie op die klippe sit, met my voete in die water. Ek wil nóú seewater voel.

Stap gou af, dis net so 100 meter. Doen presies dit, pak ‘n paar klippies in ‘n stapel, laai my batterye en kyk na die vissies en skulpies. Voel die taai sout, ruik die kelp. Voel hoe die krag terugvloei in my lyf, deur die koel water, met my tone tussen gladde seegras en versigtig op die skerp klippe. Trap versigtig oor die groot klippe om nie te gly as dit dalk kantel nie. Stamp my toon teen ‘n rots. Neem foto’s. Sien ek is nou heeltemal alleen daar en stap terug. Tannies alleen teen skemer met ‘n foon is mos nou oral kwesbaar.

‘n Ou man neem foto’s van dieselfde sonsondergang as ek, en ek trek my masker op en wou vinnig verbystap om uit sy foto te beweeg, toe hy my voorkeer. Please help me, in gebroke Engels.

What do you need help with?

Please. My little niece is dying of cancer, and they expect that she won’t last the night. She wants to see the sun set over the sea for the last time. Please take a photo of me and my dog, but the sun must be in the picture.

Ek kon skaars sien om die foto’s vir hom te neem. Soutlugtrane brand meer as gewone trane, kom ek toe agter. Wat ‘n voorreg om daar te kon wees vir hom. Daar is so ‘n kort tydjie wat die son bokant die horison hang en nie alles verblind nie. Hy sou nooit regkom met ‘n selfie nie, want die hondjie moes ook in die foto. Langs die son.

It’s a bizarre but wonderful feeling, to arrive dead center of a target you didn’t even know you were aiming for.

-Lois McMaster Bujold

Ou Johannes

Ons het Johannes Dombo net as Ou Johannes geken. Die Ou was met ‘n hoofletter gesê en was ‘n teken van respek, hy was ‘n waardige oompie wat baie jare by my ouers gewerk het. Hierdie kleipot het hy vir my as trougeskenk van Venda af gebring in 1974, en het gesê dis simbolies dat ek altyd genoeg sal hê om iets in ‘n kleipot te bêre.

Hy was nie soos die ander arbeiders wat op die lande gewerk het nie. Ek weet glad nie wat die verskil was nie, want hy was ook nie eintlik bokant die ander aangestel nie. Hy het hom eenkant gehou en daar was nooit ‘n lawaai, bakleiery of drinkery soos by van die bure se werkershuise nie. Ek onthou hy het altyd ‘n lappie mielies naby sy huisie geplant en dit was skoongevee rondom. Later jare het hy nie meer gewerk nie, my ouers het maar net vir hom gesorg en is hy uiteindelik op ongeveer 85 terug Venda toe, waar hy wou gaan sterf, maar geleef het tot oor 100.

Dankie, Ou Johannes. My lewe is goed en ek het nog altyd meer as genoeg gehad om ietsie weg te sit in ‘n kleipot.

Sometimes I think I live in a gap between two worlds, one world that I have to wake up to, be adherent of the rules and live in a place that is dictated by others. A place I sometimes feel the fear of aging and dying before I have figured out what it is I am here to do.

That other world is sweet, fresh and misty, inviting adventure into the unknown, melding ancient wisdom with new discovery; the sunlight turning into moonlight and the spell of eternal life is never broken.

Perhaps in that gap I should repair the forgotten bridge from one side to the other, but truth be told, I don’t want to. I don’t want to because I don’t have the energy to fix what is broken within.

– Riitta Klint

2020 – 2021

It was the best of times, it was the worst of times. Charles Dickens het waarskynlik 2020 in gedagte gehad toe hy hierdie woorde geskryf het.

Ek het altyd 1992 as my Annus Horribilis beskou, en dit is waarskynlik steeds so. Sekerlik het 2020 sy eie uitdagings gehad, maar daar was balans en volop hoogtepunte vir my, meer as in ander jare. In 1992 was daar min balans. My twee tienerdogters se ondersteuning en volwassenheid staan wel uit as ‘n hoogtepunt.

Einde verlede jaar het ek reggesit om ons vliegkaartjies Amerika toe te bespreek, toe ek my dogter bel en vra of die datums pas, het sy gevra ons moet net eers wag dat haar sake in orde kom en sy seker is sy kan verlof kry. Dankie tog daarvoor, dit het ons baie moeite en verdriet gespaar, en as ons volgende keer gaan, werk dit beter uit, want sy verhuis na die area waarheen ons buitendien ‘n roadtrip wou doen. ‘n Bonus was ook dat die ander kinders onverwags kon kom kuier.

Net voor die lockdown het ek die voorreg gehad om my ma te gaan groet. Sy in Mei oorlede. Die moeilikste was om te sien hoe sy haar laaste weke alleen moes ly, sonder haar kinders se teenwoordigheid, al was van my susters naby. Sy is uitstekend versorg, maar hoe kan ‘n sterwende verstaan dat haar kinders skielik nie naby haar mag kom nie? Corona en Covid-19 was vir haar net woorde, sonder implikasies. Danksy tegnologie, was ek bevoorreg om haar begrafnis op Facebook Live te kon meemaak. Ek het deel gevoel van al die reëlings, WhatsApp het dit net alles soveel makliker gemaak.

Daar was absolute hoogtepunte en by my persoonlik ook laagtepunte, hartseer en blydskap. Alles was intens. Ek het hoog gevlieg en laag geswaai. En daar was dingetjies waarvoor mens nooit weer die geleentheid gaan kry nie.

Ek het hoog gevlieg en laag geswaai.

Die Hipnose kursus waaraan ek die afgelope drie jaar studeer het, het ek sukselvol voltooi. Cum laude. Ek kan nou ook CHyp agter my naam skryf. ICCHP is ‘n gerekende instansie en ek is ook geregtig om op die IHR International Hypnotherapist Register te registreer. Die eerste drie van ‘n reeks video’s wat ek beplan om mense te help om alledaagse uitdagings te oorkom, kry reeds goeie aftrek en ek het reeds versoeke vir privaatvideo’s gekry.

Twee van my direkte bure het babas gehad, vir wie ek ‘n instaan-ouma sou kon wees. Moes wees. Ek sou kon gaan handgee om die premmie te bad, of te help toe hy gesukkel het om melkies in te kry. Uit respek vir die ouers en om hulle en die baba te beskerm, moes ek my noodwendig weerhou, al was daar nie ‘n regte ouma naby nie.

‘n Hele klomp mense na aan my gaan nie saam met ons die nuwe jaar in nie. My ma, my vriend Addie, hartsvriendin van 45 jaar Elma, Gisela, my liewe swaer Piet, Christine Barkhuizen le-Roux, Kleinmonder Heston vir wie ek gehelp het om sy eie kombuisie in sy wendy in te rig, swaer Piet se skoonsus Riana Wiid wat ek ook geken het, my buurvrou Anette en ‘n paar ander mense.

Voordat ek my in die verdrietigheid inskryf, vir balans het LAPA Uitgewers hierdie jaar Oor en Weer uitgegee, wat ek saam met Analize Viljoen geskryf het. Dit was ‘n geweldige hoogtepunt vir my!

‘n Lastige knieligament het my oefenprogram gekniehalter. Letterlik. Voordat dit reg was, het Corona my in sy aaklige stekelrige kloutjies beetgekry en Covid laat my steeds les opsê. Maar daaroor het ek genoeg in hierdie twee blogs waarna ek skakel, geskryf. Dit gaan my minstens ‘n jaar neem om net weer te kom waar ek was, as ek hard en gereeld oefen. Gewewe dat die lastighede na Covid soos die hartkloppings ens nou pad vat.

Rof en gaterig, of spierwit en glad. Maar altyd in balans – soos die lewe self.

Dankie tog vir my tegniese vaardighede en my liefde vir lees! Boekemakranka het vlamgevat, en saam met Analize Viljoen het Boekemakranka baanbrekerswerk gedoen vir aanlynboekgesprekke en bekendstellings. Die inisiatief het begin toe boekbekendstellings deur die inperking geraak is. Dit was so gewild, dat ons nou voortgaan daarmee.

Whether it’s the best of times or the worst of times, it’s the only time we’ve got.

Art Buchwald

My vriend Etienne het een dag onder ‘n koelteboom in Rosebank oor ‘n koffietjie gesê: Tyd. Dis al wat ek van die lewe vra. Tyd om vry te kan wees om te doen wat ons nou hier doen. Genoeg tyd. Dis al.

Ek kla aanmekaar dat die tyd te vinnig verbygaan, maar as ek kyk wat ek die afgelope jaar gedoen het, is ek meer as tevrede. Daar was ons boek, Oor en Weer, die boekgesprekke en ook podcasts, bietjie dorpsake, meer kreatiewe skryfwerk, bietjie dit en baie dat. Toe ek hierdie lysie opdateer, toe dink ek, die vakansie wat ons hierdie jaar wou reël, het nie realiseer nie, weens omstandighede buite ons beheer. Tog het ek my tyd wyslik gebruik. Baie gelees, bietjie geskryf, baie gedink, bietjie geleer, min moeilikheid gemaak.

Dit was ‘n goeie jaar. Krismis kan maar kom. En 2021, ek is reg vir hom.

http://trisahugo.co.za

It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of light, it was the season of darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair.
Charles Dickens, A Tale of Two Cities

Lo-Co na drie maande

Daar is nou ‘n term vir iemand wat post-Covid lank sukkel met die vreemdste goed denkbaar – Lo-Co. Oftewel Long haul Covid. That’s me!

Eers was ek half skaam om te erken ek is nog nie 100% van die tyd my ou self nie. Toe lees ek al hoe meer dat daar baie ander mense is wat dieselfde ervaar. Die skrywer Helen Moffett beskryf dit beter as wat ek ooit so kon doen. So waarom skaam wees? Omdat dit so ‘n stil siekte is, dink mense jy is oukei as jy oor die ergste is. Niemand vra meer nie, behalwe die wat regtig omgee.

Siek is ek nie meer nie, maar ek het die vreemdste simptome. My krag is min, vreemd min. Dis nie asof ek meer daardie tipiese tamheid het nie, maar as die tamheid in die middel van niks slaan, sonder enige rede, dan sukkel ek om ‘n rolletjie toiletpapier om te ruil. En voor die tyd het yoga en paalfiksheid my fiks en sterk gehou. Dis nie asof ek ‘n swakkerige middeljarige was om mee te begin nie! Tog dink ek dis wat my gered het om nie so siek soos ander te word nie.

My temperatuur bly onder-normaal. Ek het in geen jare my temperatuur gemeet nie, dalk is ek maar net so koud-bloedig.

Die slaaploosheid is beter, daardie vreemde wakkerlê waar my brein soos roereier voel wat stadig omgeroer word, is nou hopelik net nog ‘n ding op die Af Dae. En dan, wanneer ek wel slaap, het ek hierdie vreemde nagmerries wat ek nog net met Covid ervaar het. Dis angswekkend, selfs gewonerige drome laat mens in geweldige angs wakker word, en dan droom jy verder, terwyl jy wakker is. Ek kry my dan op geen manier uit daardie droom gewhul nie, al staan ek op en gaan drink ‘n glas koue water. Dan bly die hartkloppings totdat daardie droom na wat voel soos ure, ophou.

Hartkloppings sonder rede het geleidelik minder geword, die borspyn ook. Dis nou nie meer noemenswaardig nie.

Dan is daar die pyn in my gebeentes wat nie weggaan nie. Partykeer is dit ‘n kol onder my een voet, dan weer my heupe. Vanaand is dit in my linkerdy. Gister was dit my een middelvinger, wat aanmekaar kramp getrek het, so ek kon nie eers vir Covid een wys nie… Dit voel letterlik soos migraine in my gebeentes. Loop is pynlik, ek kom regop soos ‘n oumens. Dit kom en gaan en dis totaal anders as gewone rumatiek wanneer ek te veel soetgoed eet. Ligamente trek styf asof dit seergekry het.

My brein pyn. Dis nie hoofpyn nie, dis nie migraine nie, dis my brein wat pyn.

My vel brand, dit voel papierdun en dit brand, soos kookwater-brand. ‘n Ou taamlik ernstige brandwond op my arm van omtrent vyf jaar terug voel of dit nou besig is om te herstel en nuwe vel nou gegroei het. So hipersensitief. Klere knyp, alles krap en brand en knyp. Mens voel na sagte, deurgewaste T-shirt materiaal wat jy net los om jou lyf wil draai.

Bloedkolletjies en rooi kolletjies verskyn en verdwyn oral. My tone bly geswel en rooierig.

Was jou hande en bly tuis!

Die oë, ai die oë. Dit water en dit brand en dit hou nie op nie. Die Vaseline wat op ‘n af dag oor my oogballe gesmeer is, laat my baie meer simpatiek teenoor werklike swaksiende mense voel. Eergister moes ek my foon se fonte yslik groot stel, anders kon ek niks sien nie. Ek loop ook heeldag en brilglase tevergeefs skoonmaak.

Het ek die oorpyn en dik keel genoem? Soms voel die ore ook toegeswel. Net soos die toegeswelde neus, sonder enige afskeiding.

Iets wat my gespaar is, is die neurologiese simptome wat sommige ander Lo-co’s ervaar, die vergeetagtigheid en sukkel om ‘n woord te vind. Dit doen ek nog my lewe lank, om te stotter en te sukkel om ‘n woord te vind, van nature… My geheue is my gespaar, ek onthou steeds meer detail van my kinders se lewe as hulle self! Daaroor is ek bitter dankbaar. My brein pyn, maar hy werk nog!

Al hierdie lastighede kom en gaan, dit slaan toe op ongerieflike tye en wanneer jy dit nie verwag nie. Daar is geen patroon, geen triggers nie. Maar statisties en in ander se oë is jy nou gesond, jy tel nou as “herstel”. Een goeie dag hoop ek om te besef: haai, ek het lanklaas ‘n Af Dag gehad.

En vandag? Vandag kon ek lekker oefen op my paal, sonder enige probleem, en ek kon my my pienk gewiggies gemaklik hanteer. Kort van asem, min van krag, maar ek kon!

Hier is twee skakels oor die onderwerp van mense wat ook vir maande lank simptome het.

https://www.buzzfeednews.com/article/nidhiprakash/covid-coronavirus-longterm-symptoms-future-of-vaccine

https://ewn.co.za/2020/10/22/haji-mohamed-dawjee-yes-i-m-talking-lo-co-again

“Although she was giddy with exhaustion, sleep was a lover who refused to be touched….”
― Janet Fitch, Paint it Black

Ses weke post Covid-19

Covid-19. Die stil siekte. Die siekte waaroor almal praat, behalwe die wat hom het. Dis besmetlik, en jy is nou self besmetlik, daarom bly jy maar stil. Jy vermy mense, lank nadat jy hulle kon aansteek, want jy voel hom nog in jou lyf. Die siekte wat jy kan voel, maar nie kan sien nie. Jy hoor hom in die hol, droë hoese wat uit jou longe skeur ja, maar jy sien hom nie.

Of nee, jyself sien hom tóg. Jy sien hom in jou oë as jy in die spieël kyk soggens. Jy het steeds ‘n tipe conjunctivitis waarvoor geen oogsalf of oogduppel help nie, heeltemal anders as enige iets anders ooit. Hy is net-net daar. Jy sien hom in jou brilglase wat jy aanmekaar tevergeefs skoonmaak, want die Vaseline is oor jou oogballe gesmeer, nie oor jou brilglase nie. Jy sien hom ook in die nuwe plooie wat jy bygekry het omdat jy gewig verloor het en die blou kringe om jou oë. Jy sien hom in jou een voet se tone wat soms heeldag bloedrooi bly.

Ek sien dit in die koorsblaar op my lip wat aanhou om te brand, al is hy nou skaars sigbaar. L-Lysine hou dit in toom, hy laat weet maar net vir my daar woel iets in my lyf wat reken hy is sterker as ek.

Jyself hoor hom ook. Jy hoor hom in jou ore wat skielik ekstra sensitief is vir geluide en vir drukking. As jy jou neus blaas, pyn jou ore. Jou neus blaas nie meer bloederig nie, alles is nou weer “reg”. Want jy is nou “gesond”, daarom kla jy nie meer nie.

Al jou eie sintuie is betrokke. Jy ruik hom ook – jy ruik soms nog die rook wat niemand anders ruik nie. Jy ruik iets soos rooiaas wat drie dae in die son gelê het. Gelukkig is daar soms ook vanilla in die lug wat jy nie self spuit of mee bak nie. Die lekkerste is dat aarbeie weer soos aarbeie smaak. My lyf crave aarbeie en gelukkig is dit nou seisoen. Kos smaak oor die algemeen weer soos kos, maar soms proe ek skielik nie sout nie, of ‘n gereg waaraan my man smul, proe totaal smaakloos ten spyte van die knoffel, gemmer, chillies en so aan. Gelukkig hou dit nou net kort rukkies so aan. Ek is nog steeds nie juis lus vir vleis nie en die oxtail wat ek more vir gaste wil kook laat my gril.

Die pyn is nie meer so erg nie, die gewrigspyne is nou net-net so dat jy dit voel as jy loop. Die pyn in jou sy voel jy net-net en jou keel is so dat sluk nie meer seer is nie, dit is soms net moeite om te sluk. Soos wat dit soms skielik moeite is om te praat. Jou brein wil, maar jou kakebeen wil nie. Daardie onhoudbare hoofpyne is gelukkig iets van die verlede.

Is die plekke wat brand en jeuk en ‘n knop hier en ‘n kolletjie daar verwant? Of is dit maar ‘n ‘seisoenale allergie? Wie sal weet?

Ek is een van die gelukkiges. My brein het bly werk, meestal. Ek is ook baas oor my emosies en het nooit depressief gevoel nie. Soms bietjie poor-little-me, maar dan eet ek ‘n lekker bak vol roomys met raw cacao nibs op. Siek mense mag roomys kry. Mos.

Ek was ook gelukkig met my longe. Ek het getrou my blaasoefeninge bly doen en my longe is skoon, en doodgewone Borstol help vir daai droë hoes, trust me on this one.

Die een ding wat my onderkry, is die moegheid. Ek sal opstaan en kans sien vir enige iets, en halfpad in ‘n projekkie om my kabels uit te sorteer, vou ek net. Dan kry ek nie my sjampoebottel se doppie af, of die yoghurt oop nie. Hierdie lamgatgeid is die moeilikste, omdat mens sukkel om jou dag te beplan. En wanneer kan ek weer eendag oefen?

Rus, het hulle gesê. Mens rus in jou malle maai in, maar jy kom nie uitgerus nie. Slaap? Wat ‘n vreemde besigheid. Die koorsdrome het nou plek gemaak vir die vreemdste nagmerries, as ek uiteindelik aan die slaap raak. Meditasie help niks as jy voel die binnekant van jou brein begin kriewel nie. Dan droom jy terwyl jy wakker is. Ander aande weer, vou jy tienuur en slaap regdeur tot na agt en bly slaperig voel totdat jy weer tienuur die aand dankbaar jou kop neerlê vir nog tien ure se slaap.

So ja, Corona is ‘n bliksem wat jou lyf infiltreer en op elke moontlike plek gaan nesskop. Maar in my lyf, in my lyf is ék die baas en ek wen altyd. Ek het nog altyd elke probleem op my rekenaar of elders in die huis gewen, weliswaar soms na ‘n hewige gesukkel, maar ek het nog altyd gewen.

Maar nou het ek myself lus vir roomys gepraat! En ek sien daar is hierdie keer Blueberry cheesecake geur…

The art of medicine consists of amusing the patient while nature cures the disease.”
― Voltaire

Vorige skrywe oor hoe ek Covid-19 beleef het.

Bye, Elma!

Met party vriendinne deel jy al jou lief en leed, jou geheime, al praat jy nie elke dag nie, praat julle asof julle mekaar netnou nog gesien het. En ‘n vriendskap hou lewenslank, al gebeur wat.

So ‘n vriendin was jy vir my, Elma. Ek praat maar direk met jou, want ek glo jy hoor my waar jy nou is.

Ons het in Mikado-Suid ontmoet, meer as 40 jaar gelede. Saam het ons kinders grootgemaak, al was ons self skaars meer as kinders. Ons het ons lief en leed gedeel, mekaar se geheime geken en bewaar – dekades lank. Ons het mekaar deur egskeidings bygestaan, dingetjies met familie deurgewerk. Daar was nuwe liefdes, nuwe lewensmaats. Op jou troudag met Lammie het ek die kleintjies opgepas, later jou swangerskappe beleef en na die babas kom kyk. Jou liefde vir kwekerye en tuine het ek gedeel en later jare het jy ook Johannesburg toe gery om na my kwekery te kom kyk. Ons het meer sigarette saam opgerook as wat ek kan tel.

Die dag toe jy my gebel het toe Lammie oorlede is was ‘n volmaanaand, ons was by die strand besig met ‘n volmaanpiekniek. Op dieselfde strand het ek saam met jou gestap en het jy my vertel van die uitdagings van jou lewe. Julle het by ons kom kuier en ek het die waarde van vriendskap oor dekades besef. Dit sou ook die laaste keer wees wat ek jou gesien het.

Ek gaan more luister na jou begrafnisdiens en daarna sal ek strand toe gaan en ‘n skulpie vir jou in die see gooi, en dankie sê vir ‘n vriendskap wat meer as 40 jaar geduur het.

Bye, Elma!

“In the sweetness of friendship let there be laughter, and sharing of pleasures. For in the dew of little things, does the heart find its morning and is refreshed.”
― Khalil Gibran, The Prophet

As helde val

Mense wat my ken, sal weet dat André P Brink vir baie jare my literêre held was. Voorin my kopie van ‘n Vurk in die pad, is hierdie kaartjie wat as boekmerk dien. Vir seker 20 jaar het ek gedink my lewe sal volmaak wees as ek hom tog net eendag kan ontmoet. Op 10 Maart 2006 het hierdie oomblik aangebreek. By die Woordfees het ek ‘n bespreking bygewoon, ‘n gesprek met Brink gelei deur dr Ampie Coetzee.

En daar hoor ek nie ‘n woord wat André Brink sê nie, ek sit my en vergryp aan die sjokolade en karamel wat uit Ampie Coetzee se mond drup. Mense se stemme klink verskillend vir verskillende mense, maar hierdie man se stem was net die mooiste wat ek nog ooit gehoor het.

En nou het daardie stem vandag stil geword.

“A voice cannot carry the tongue and the lips that gave it wings. Alone must it seek the ether. And alone and without his nest shall the eagle fly across the sun.”
― Khalil Gibran

Post Covid-19 Gedagtes

Hoe weet mens jy het Covid-19? Jy wéét. Jy is te siek om tot by die badkamer te kom, wat nog by ‘n dokter.

Corona marsjeer bloot soos ‘n swerm kommandowurms deur jou lyf en loop waar hy wil. Ongeag. Vreet jou van binne af op en spoeg uit. Verteer jou. Tot hy moeg is, voel jy hom lewe in jou lyf en in jou selle. Dis anders as enige iets anders wat jou ooit makeer het.

Die pyn, die pyn. Pyn is ondraaglik en reageer op geen pynpil nie. Hoofpyn, nekpyn, lyfpyn. Jy kan nie roer nie. Alles pyn net.

Die ongelooflike moegheid. Jy kan nie ‘n elektriese tandeborsel stilhou nie. Toe hy uit beheer ruk en ‘n koorsblaar stukkend slaan dat bloederige tandepastadruppels oral sit, wou ek huil van magteloosheid, maar was te moeg om te huil. Jy is te moeg om te praat of te kou om te stort.

Die kouekoors. Jou lyf ruk onbeheersd, jou tande kletter en jy ruk van die koue. Niks maak jou warm nie tot die koors jou vat. Dan gloei jy en brand als weg naby jou.

Jou spoeg is taai. Jou mond plak vas al staan hier heeltyd ‘n glas met yswater. Jy is te moeg om ‘n ysie te suig, maar jy kan sluk.

Goed ruik en proe vreemd. Aarbeie proe na bitterige water met tekstuur, maar ek bly dit crave! Nartjies proe heerlik intens nartjierig sonder enige suur, maar is moeite om te kou. Gemmer in my tee proe skurf en sleg, maar laat my beter asemhaal. En dit ruik al ‘n week lank of iemand langs my lê en rook, mens ruik dit hoog bo in jou neus. My man verseker my hier is nie eers ‘n rookreuk van die bure af nie.

Ek het elke boksie getick vir Covid-19. Ook hartkloppings en pols van so 105. Droë hol hoese. My longe het skoon gebly met die stropie wat vorm van ‘n opgekapte ui en bruinsuiker. Dan gee jy twee hoese en skoon is jou longe. Slym bou nie op waar daai virus jou kan opvreet nie. En as jy asem het kan jy fight. My kop het hom gefight, met elke asem en elke klop. Meditasie het gehelp om hartklop te beheer en onder 100 te kry. Ure se meditasie, tussen slaap en wakker, waar jy jou hartklop wíl. Ghloep, ghloep, ghloep sonder weghol. Ritmies. Stadig.

Ek is goed versorg, ek kry medisyne, vloeistowwe en sagte babakossies. My suurstofsaturasie was nooit onder 96 nie. Ek word nou vinnig beter. Ek het al minder pynpille nodig. My pie lyk nie meer soos Coke nie. Ek kan kleuterkos eet pleks van babakos. Wens net die sterker wil bykom.

So waar het ek aangesteek? Ons was, ons mask, ons sanitize, ons social distance. So nee, ek weet ook nie. Koeriers dalk?

Jy is te moeg om te eet. Jy kan nie kou nie, dit is te moeilik. Klein bakkies sagte babakossies is al wat werk. Jellie gemaak van bessiesap en gelatien. Gestoofde vrugte. Oats met heuning. Sop. Sagte gesnyde vrugte. Roomys.

Mens is nooit te gesond vir ‘n bakkie sop en nooit te siek vir ‘n bakkie roomys nie.

Covid-19 – Die Stil Siekte. Mense praat nie daaroor nie. Hoekom nie?

As jy vermoed jy het Covid-19, sal jy laat toets? Ek het nie, ek het wel my GP ingelig vir ingeval. Ek het met soveel van my naastes gesien, GP sê dis ongetwyfeld Covid-19 en dan toets hulle negatief. Dan sê die verslag hulle moet buitendien isoleer as hulle simptome het. So wat is dan die doel van toetsing? As dit positief is, weet jy mos jy is siek en jy isoleer.

So more is die 10 dae om wat my GP gesê het isoleer. Ek is beter en noudat ons dan uit kwarantyntyd is – Dis hoe dit vir my was. Let wel, my eie persoonlike belewenis en nie hoe ander dit mag ervaar, of enige mediese raad nie. Moenie ander aan my meet nie. Party mense word baie sieker as dit. Ander dalk minder so. Ek vaar mos gemiddeld met als, selfs met siekte!

The art of medicine consists of amusing the patient while nature cures the disease.”
― Voltaire

Hoe gaan dit? Goed, dankie!

Regtig?

Regtig nou! Waar kom hierdie ding vandaan dat ons soveel energie spandeer om vir die wêreld te wys dat ons oukei is?

Ons is mos sterk vroue, ons voorsate is immers “kaalvoet” die Drakensberge oor. En manne is mos manne, groot en veral sterk. Ons steek ons trane weg, ons wys nie ons seer nie. En dit breek ons. Tog dra dit ons ook deur moeilike tye.

Soms word ek kwaad omdat ons ouers en voorouers alles so onder die mat ingevee het. Die familieskandes van ‘n egskeiding of ‘n buitehuwelikse verhouding of swangerskap, het ons voorsate geheim gehou en weggepraat. Maar doen ons nie op ‘n manier dieselfde nie, as ons heeltyd voorgee dat als voor die wind gaan, as dit nie is nie?

Tydens hierdie inperking dra ons maskers, ons steek ons gesigte weg, maar op Facebook dra ons ons harte op die mou. Mense gooi oop, hulle word kwaad, hulle kla!

Dalk is dit goed om vir ‘n slag te kan sê hoe dit is, om op te hou voorgee dat alles oukei is, om op te hou om aan valse hoop te klou. Miskien moet ons wakker word, die realiteite van ons lewe nóú tussen die tande vat en skud, dat ons dit wat nou op ons tafels is, kan vat en dit hanteer. Volstruis-speel help net vir kort rukkies, vir oorlewing.

Met al die uitdagings rondom 2020 se inperking, het dit menswees ontbloot tot op die been. En dit is goed so.

I became good at pretending. I became so good that after a while the lines blurred between my truth and fiction. And sometimes, when I did a really good job of pretending, I even fooled myself.

– Ruta Sepetys, Salt to the Sea

Is Tydskrifte ook Skuldig?

Met die sluiting van tydskrifte, huil my skrywersvriende lang trane. Ek ween saam. Maar kom ons dink ‘n bietjie daaroor? Watter rol het tydskrifte gespeel om ons selfbeelde oor die jare aan te tas?

Wie was/is die teikenmark? Baie artikels en die meeste advertensies laat jou wonder daaroor. Wie het geld en die lewensstyl om elke seisoen jou huis se voorkoms te verander? Dis nou nadat jy jou eie klerekas herbeplan en die winkels in was om (weer) basiese stukke soos stewels, jasse, baadjies te koop? Al die geld aan velsorg produkte, hare en naels te spandeer? Terwyl jy nou beplan aan eksotiese vakansies! Modelle is rietskraal en beeldskoon, sonder ‘n kenhaartjie, velvlekkie of uitgegroeide haarkleur. Ie wat

Miskien lewe ek in ‘n bubble, het ek die verkeerde vriende, gemeenskap en familie, want niemand wat ek ken, leef só nie. Almal is doodgewone mense met doodgewone probleme. Ja, ek weet. Baie artikels het gefokus op probleme met gesondheid en kinders, maar lees dit binne die oppervlakkige prentjie wat uitgebeeld word van hoe die lewe is. Elke leser meet haarself immers daaraan?

En verhoudings. Wat het jy van die huwelik geweet op jou troudag? Van die huwelik as sosiale konstruk.

Ten spyte van die hoë egskeidingsyfer, ten spyte van gesinsmoorde, ten spyte van gesinsgeweld, bly elke meisie steeds droom. En Hoop. En elke meisiekind dink al van kleins af aan haar troudag. En Glo. En Hoop. En elke meisiekind wat trou, trou met sterre in haar oë oor haar Groot Dag. Dit mag ‘n siniese siening wees, maar mense is nie meer getrou aan hulle inherente self nie, want wat word van daardie Glo? En Hoop? Dat hierdie die Groot Liefde is wat nooit tot in der alle ewigheid sal vergaan nie? Maar die skeihowe se waglyste bly langer as die waglyste vir trouvenues.

Is dit nie tyd dat mense eerder bewus gemaak van die feit dat daardie eerste verliefde fase binne so 2-3 jaar verbygaan nie? Dis is maar die natuur se manier om voortplanting te verseker. Daarna is dit mos ‘n ander soort liefde wat intree, en dan verwar die jong mevroutjie die ‘minder aandag’ met ‘gee nie meer om’ nie. En hulle begin mekaar verwyt, pleks van mekaar liefhê, op ‘n dieper, deernisvolle manier.

Word ons nie ook bietjie mislei en geïndoktrineer deur die verwagtinge wat deur tydskrifte en die lewe self gestel word nie? Word dogtertjies van kleins af afgerig, of is dit inherent om Bruid te wil wees?

En dan die ewige “celebs” se liefdeslewens. Wie wil regtig lees van die siklus van skades en skandes en liefdes en skeidings? Wie ís die mense?

Hoe lyk jóú lewe in vergelyking met wat jy in tydskrifte sien? Hoe laat dit jou voel?

Het tydskrifte dalk bloot hulle teikenmark gemis?

It is the mark of an educated mind to be able to entertain a thought without accepting it.

– Aristotle, Metaphysics

Ode aan ‘n Suurlemoen

‘n Suurlemoen is darem ‘n lieflike vrug, hy is glad en mooi en kleurvol, maar hy staan sy man. Sy skil se olie is pikant, sy sap het byt. Demp hom met ‘n strooisel sout en so ‘n skyfie suurlemoen met skil en al na ete is heerlik. Gegewe jy het dit met jou eie hande in jou eie kombuis gesny bygesê, ‘n moeë suurlemoenkwart in ‘n restaurant tel nie.

Omdat ons baie gremolata eet, het ek dikwels meer suurlemoen as skil en dit is teen my grein om goed net weg te gooi. En as daardie suurlemoen-sonder-skil in ‘n plastiekbakkie in die yskas beland en daar bly lê totdat ek skuldig voel as hy blou begin skyn en dit dan weggooi…

Gisteraand was ons lus vir vis met gremolata. Daar was ‘n heerlike vars Steenbras op die tafel, vars uit die see.

Nou ja, boeremeisies se deug word gelukkig nie meer gemeet aan deeg wat goed rys, of spensrakke vol blink rye ingemaakte vrugte en konfyt nie. Ons kook nou vir die lekker.

As daar ‘n suurlemoen of twee is met afgeskraapte skil, sny ek dit deesdae in dun skywe. Pak in ‘n wyebekfles en strooi growwesout oor elke lagie. Sny ‘n paar knoffelhuisies middeldeur en pak tussenin. Vul met olyfolie. Vergeet dit nou vir ‘n paar weke in die yskas.

So ‘n skyfie gepekelde suurlemoen is heerlik by hoender of vleis. Drup van die olie (dit word dik in die yskas) oor enige kos of slaai. My ontbyt is dikwels ‘n slaai gemaak van ‘n avokado in blokkies gesny, twee skywe van hierdie suurlemoen in klein stukkies gesny, gekrummelde feta daaroor, ‘n paar olywe, bietjie ekstra van die olie en ‘n strooisel tuisgemaakte Dukkah.

Probeer dit. Jy sal altyd twee bottels in verskillende stadiums van beleënheid in die yskas hê as jy dit eers geproe het. Dit hou vir maande.

As iemand in die huis griep het en daar elke dag ‘n suurlemoen uitgedruk word om saam met heuning, gemmer, kookwater, Disprin en brandewyn gedrink te word, het mens meer skil as suurlemoen en maak ons Gremolata.

Gremolata la cocina Trisa: In gelyke hoeveelhede, meng vars knoffel wat jy deur die knoffelpers druk, fyngesnyde pietersielie en suurlemoenskil. Bedek met olyfolie. Maak genoeg vir ‘n paar keer se eet, more is dit nog lekkerder.

Lewe my ma nog?

Vir meer as ‘n week na my ma se dood, het ek elke oggend met angs in my hart wakker geword. Lewe my ma nog? Is sy dalk dood en niemand het my gebel nie? Is sy dalk dood en iemand het wél gebel en ek het nie die foon gehoor nie? Het iemand ‘n WhatsApp gestuur? Kry sy nog asem? Het sy pyn? Leef sy nog?

Dan onthou ek – sy is nou dood. Al vir twee dae, drie dae, vier dae, ses dae, agt dae.

Nóú, na 13 dae het dit beter geword. Vandag was die tweede dag wat ek gewoonweg wakker geword het, sonder die angs wat my maag hol laat voel en my arms laat prik, te bang om my oë oop te maak. Ek het selfs gedroom van haar. Sy was mooi en jonk, en het meer gelag as wat ek kan onthou en het vir my die heerlikste kospakkies skool toe ingepak. Dit was ‘n mooi droom en ek het met ‘n rustigheid en ‘n glimlag wakker geword.

Vir twee maande het sy erg gely en het almal naby haar gebid vir verlossing. Toe die verlossing kom, was dit ‘n groter skok as waarop ek voorbereid was. Ek het gedink ek sou dankbaar wees, bly vir haar, maar tóé het dit ‘n rou gat in my lyf gelos, ‘n bloederige, seer leemte. Dit het vinnig genees, want ek is sterk, ek is my ma se kind.

In die tyd van inperking weens Corona, was ek danksy tegnologie, bevoorreg om haar begrafnis op Facebook Live te kon meemaak. Ek het deel gevoel van al die reëlings, WhatsApp het dit net alles soveel makliker gemaak. Ek wou nie enige huldeblyk op haar begrafnis laat voorlees nie, ek kon haar in Maart, net voor die inperking, gaan groet toe die dokters laat weet het sy is sterwend. Toe kon ek met my eie asem vir haar dankie sê vir haar inspirasie, en presies hoe sy my gehelp het om te wees wie ek is, om te bereik dit wat wel binne my vermoë was. En steeds is. Danksy haar voorbeeld kan ek ook in my middeljare steeds doen wat ek kan, met wat ek het.

My lewe is vol klein, simboliese ritueeltjies, al my lewe lank. Dit help my om die lewe se uitdagings te hanteer. Hierdie sagte toffies het ek in Maart vir my ma gevat, dis al wat sy wou hê ek moes saambring. Sy kon dit nie meer eet nie en ek het ‘n paar teruggebring, om my aan haar te herinner. Ek het dit gebêre in hierdie mooi houtkassie wat Teunet Kuun vir my gemaak het. Ek het dit op 29 Mei geëet, terwyl ek saam met honderde ander toestelle uit ‘n hele klomp lande op haar begrafnis ingeskakel was. Dit was wonderlik om te sien hoe vriende en familie van oral inskakel, ook mense uit ons kinderjare met wie ek nie meer kontak het nie. My ma was ‘n geliefde vrou.

Om hieroor te skryf, help. Om hierdie tipe ritueeltjies te doen, help. Om die lappie wat sy vir my geverf het te gebruik, help. Om soos ‘n besetene te werk aan ‘n nuwe projek, help. Mens moet noodwendig rou. Maar ék lewe nog en net soos wat ons die inperking en die Covid-19 pandemie hanteer, doen ek dit op ‘n manier wat net vir myself sin maak. My hartseer oor my ma hou ek vir myself, my woorde oor die hantering daarvan kan ek deel.

Ek is só bly ek het nie al my ma se talente en ywer geërf nie. Sy was wat jy noem ‘n voorvatvrou, wat tot op 80 vir die aftreeoord se kermis wat sy georganiseer het (en hope koekies en beskuit voor gebak het) voorgevat het. Sy het geweet hoe om vla vir 300 mense te maak en haar pannekoekresep wat in emmers aangemaak is, was onfeilbaar. Kleremaak, brei, spensrakke vol konfyt en ingelegde vrugte – noem dit. Gelukkig het ek haar liefde vir lees gekry – so ter ere van my ma wat deur soveel mense bewonder word, gaan ek nou bietjie lê met ‘n boek….

“Weet net dat sy diep spore getrap het in baie mense se lewens en dat ek as vêrlangse familielid kan sien hoe julle almal haar lewe voortsit en ‘n stukkie van haar in julle saamdra. Elkeen van julle is deur julle voorbeeld en julle lewens ‘n getuienis van die mens wat sy was!”
– Linda Farrel